چهار درویش

● چهار درویش = شاه آزاد بخت و چهار درویش / داستان / فارسی čahār darvīš = šāh-e āzād baxt va čahār darvīš ؟ امیر خسرو، خسرو بن محمود، 651 - 725 قمری amīr xosrow, xosrow ebn-e mahmūd (1254 - 1326) این کتاب منسوب به امیرخسرو دهلوی است و به قولی از حکیم محمد علی معصوم خان معاصر محمدشاه و یا میرزا افضل است و به دیگران نیز نسبت داده شده و تحریرها با هم تفاوت دارد. سبب تألیف آن در برخی نسخه‌ها چنین آمده: که چون مرادش شیخ نظام الدین اولیاء (725) بیمار بوده، این کتاب را نوشته و بر او می‌خوانده است. داستانی است دل‌انگیز از سلطان روم به نام «آذربخت» و پسرش بختیار و چهار درویش جهانگرد و جهان‌دیده که در یکجا گرده آمده و هر یک سرگذشت خود را بازگو می‌کنند. نسخه‌ها با یکدیگر جدایی دارند و نه تنها در نام کسان که برحسب وضع جغرافیایی نویسندگان رنگ و بوی محلی گرفته است. ماجرا از این قرار است که پادشاه قسطنطنیه که «آزاد بخت» نام دارد در سنین میان‌سالی با مشاهده موی سفید در سر و صورت خود به قبضی چند روزه فرو می‌رود. پس از چند روز کدورت حال، وزیرش «روشن رای» به دیدارش می‌آید و او را با نصایحی به حال طبیعی می‌آورد. شاه بعد از چند روز در صفحه اول کتابی می‌خواند که اگر شخصی را غم یا مهمی پیش آید که به هیچ وجه رفع آن نشود باید به قبرستان رود و فاتحه اهل قبور بخواند تا به رقت قلبی رسد. شاه شبانه و تنها به قبرستان می‌رود. چهار درویش را در زیر چهار طاقی مشاهده می‌کند که برای رفع غم و بر پاداشتن شب، سرگذشتی از خود می‌گویند. شاه هم در کناری مخفیانه به ماجرای ایشان گوش می‌دهد. کتاب سرگذشت این چهار درویش و ماجرای بعد از آن است. نام نگارنده این داستان بر ما روشن نیست جز آنکه بنا بر سیاق داستان‌پردازی احتمالاً از جرگه نقالان بوده است. چاپ: نشریه دهم بنگاه مطبوعاتی فهم، فروردین 1328ش، 200ص. [نسخه‌های منزوی 3672/5؛ مشترک پاکستان 998/6؛ فهرستواره منزوی 311/1؛ الذریعة 311/5؛ مشار فارسی 1122/1؛ دنا 1136/3]