جواهر نامه

● جواهر نامه = معرفة الجواهر / طبیعیات / فارسی javāher-nāme = ma‘refat-ol javāher قزوینی، محمد بن مبارک، - 966 قمری qazvīnī, mohammad ebn-e mobārak (- 1559) اهدا به: سلطان سلیم عثمانی ابن مبارک قزوینی شاگرد میرصدرالدین محمد دشتکی شیرازی است. وی رساله فارسی این استاد را که ترجمه‌ای از رساله عربی خواجه است از بهترین رساله‌هایی که در این موضوع نوشته شده است می‌شمرد. در دیباچه می‌گوید: بهترین کتاب در این موضوع رساله فارسی میرصدرالدین شیرازی است که در آن رساله عربی خواجه طوسی را برای سلطان خلیل ترجمه کرده است. چون آن رساله خواص طبی جواهر را در بر نداشت و نیز چون رساله «احوال جواهر» حکیم تیغاشی در آن نبود، لذا مؤلف این کتاب فارسی را برای جمع همه آن مطالب، برای سلطان سلیم نگاشت. این کتاب «مقدمه» و دو «معدن» و دو «خاتمه»: مقدمه: در تقسیم موجودات؛ معدن 1. جواهر مشتمل بر بیست «درج» که هر درج به چند «عقد» تقسیم می‌شود. به جز درج ششم که به چند «فص»تقسیم می‌شود: درج 1) در، 2) یاقوت، 3) زمرد، 4) زبرجد، 5) الماس، 6) عین الهر، 7) لعل، 8) فیروزه، 9) پازهر و احجاز حیوانی، 10) عقیق، 11) بعضی اشباه یاقوت، 12) جزع، 13) مغناطیس، 14) سنباده، 15) دهنه، 16) لاجورد، 17) مرجان، 18) یشم، 19) بلور، 20) جمست، 21) احجاز متفرقه و نسبت جواهر با یکدیگر؛ معدن 2. مشتمل بر هشت «مخزن»: 1) طلا، 2) نقره، 3) مس، 4) قلع، 5) اسرب، 6) آهن، 7) خارچینی، 8) مرکب از فلزات و نسبت ایشان با یکدیگر. آغاز: بسمله حمد پاک، پاکی را سزد که گوهر پنهان جان انسان را از خلاصه گوهر معدن آب وخاک پیدا نموده ... انجام: و سرب پنجه و نه، و نه آهن چل، برنج و مس چهل و پنج، نقره پنجه و چار تمت الرساله بعون الملک الوهاب. [دنا 3/ 1115؛ فهرستواره منزوی 3819/5]