جواهر اللغة

● جواهر اللغة / لغت، طب / عربی - فارسی javāher-ol loqa هروی، محمد بن یوسف، ق 10 قمری heravī, mohammad ebn-e yūsof (- 16c) اهدا به: جلال الدوله ملک دینار غروی تاریخ تألیف: 9 شوال 924ق فرهنگ لغات و اصطلاحاتی است که اطباء و پزشکان بکار می‌برند. مؤلف لغت‌ها را از کتب معتبره مثل القانون، الشفا، منهاج، تقویم الابدان، الحاوی الکبیر، الموجز، القاموس و سایر مصنفات استخراج و بعضی به عربی و برخی به فارسی ترجمه و تفسیر شده است. اسامی مشاهیر اطباء و حکماء با مجملی از شرح حال آنان در این کتاب آمده است. در این فرهنگ واژه‌های متداول عربی و سریانی و یونانی و لاتین که در زبان طبی عربی متداول بوده به ترتیب حروف اول و دوم کلمات تدوین و بیشتر به فارسی و گاهی به عربی گزارش شده است. احوال برخی از اطبا و فلاسفه معروف هم با استفاده از تألیف شهرزوری در کتاب آمده است. هروی دو فرهنگ پزشکی کوچک و بزرگ دارد. نخستین آنها همین «جواهر اللغة» است که در شوال 924ق تألیف و به جلال الدین ملک دینار غروی اهدا شده است. پس از آن در اثر پیش‌آمدهای خونین خراسان (حملات صفویه و ازبکان) آن را در بوته فراموشی نهاد و 14 سال بعد در رجب 938ق با اضافات بیشتری کتاب را برای ظهیرالدوله محمد امیر بیگ وزیر از نو با نام «بحر الجواهر» تألیف کرد که از نظر موضوع، روش و مطالب با این کتاب شباهت‌ها و مطابقت‌ها و نیز تفاوت‌های فراوان دارد. در مقدمه بحر الجواهر که چند بار چاپ شده می‌گوید: «در گذشته کتابی در بیان غذاها، داروهای مفرد و مرکب و خواص هر یک، بیماریها، اصطلاحات طبی و برخی از اسماء حکیمان به پارسی و تازی نوشتم اما با همه اصراری که دوستان داشتند، گرفتاری‌های زندگی مانع از آن گشت که نوشته‌های خود را مرتب سازم به‌خصوص که حوادث خراسان به کلی همه چیز را از خاطر برده دچار فراموشی ساخته بود تا اینکه ظهیر الدوله محمد مشهور به امیر بیک وزیر مرا به ترتیب و تهذیب و تنقیح آن نوشته‌ها مأمور ساخت و من آن را با رعایت ترتیب در حرف اول و دوم بر طبق حروف الفبا مرتب ساختم و از حرف الف آغاز کردم». دیباچه دو کتاب نیز مانند سایر مطالب آنها شباهت دارد. آغاز: بسمله حمداً لعلام اعطى ذوى الافهام تحقیق دقائق اللغات العربیة ... و بعد فیقول العبد الفقیر المحتاج إلى الله القوى محمد بن یوسف الهروى لما كان علم الطب اشد مایحتاج إلیه الطالبون اشتغالا لكونه وسیلة الصحة ... انجام: وهكذا الى الاربعین وهو آخر الامر من الحادة فان التجربة قدشهدت ان بعد الاربعین قل ما یأتى بحران دفعة تمت الکتاب. [فرهنگهای عربی به فارسی ص 197؛ فهرست نسخ افغانستان ص 106 و 321؛ ملی 383/10 (در آن زمان زندگی مؤلف را سده ششم دانسته‌اند که صحیح نیست)؛ نسخه‌های منزوی 516/1: نشانی 5 نسخه؛ الذریعه 264/26 «جواهر اللغات» (چنین)؛ فهرستواره منزوی 3404/5؛ دنا 1110/3] شروح و حواشی: 1- جواهر اللغة (ترجمه)