جواهر العلوم همایونی

● جواهر العلوم همایونی / چند دانشی / فارسی javāher-ol ‘olūm-e homāyūnī سمرقندی، محمد فاضل بن محمد، ق 10 قمری samarqandī ،mohammad fāzel ebn-e mohammad (- 16c) اهداء به: همایون پادشاه (930-963ق) تاریخ تألیف: 934ق با توجه به «نفایس الفنون» آملی و «حدایق انوار، جامع العلوم ستینی» فخر رازی، در 120 علم روزگار خود نگاشته است. در یک «مقدمه»، دو «قسم» و سه «مقاله»، هر «مقاله» در دو «قسم» و «باب»هایی و در پایان «خاتمه»ای: مقاله 1. در دو «قسم»: 1) در چند «باب»: علم خط، انشا، شعر، قافیه، عروض، معما و لغز، بدایع و صنایع شعری، لطایف و مطایبات، صرف، نحو، معانی بیان، مغالطات، عقاید، الهیات، امور عامه، اعراض، حکمت، امثال و حکایات، لغت، مناظره، 2) دارای باب‌های: قصص انبیاء، تاریخ ملوک فرس، سیرت النبی، غزوات ایشان، خلفاء، سلاطین بعد از خلفا تا صاحبقران، علم انساب، مقالات عالم، اولیاء الله، طبقه ثانیه از مشایخ و مزارات، عجایب المخلوقات؛ مقاله 2. نیز دو قسم: 1) در باب‌های: تهذیب اخلاق، اوصاف ذمیمه، معاش و حقوق والدین و اولاد، زوجات، آداب استخدام، حقوق ممالیک، جیران، مجالس و محاضرات، آداب ملوک، رعایا، فرسنامه، قوش نامه، بازنامه و غیره، تشریح اعضا، کلیات طبی، سته ضروریه، نبض، معالجات، حمیات، ملوک و رعایا، جواهرنامه، قرابادین، امراض عین، 2) در باب‌های: عبادات مذاهب اربعه، مناکحات و تحلیفات، معاملات، عقود و شهادات، عقوبات و جنایات، مواریث، آداب قضا، علم صکوک و قبالجات، محاضر و دعاوی، علم سجلات، فتوا، اصول فقه، احتساب، صید و جانوران، سنن و احکام، آداب طعام، امور مباحه، فواید متفرقه فقهی، مواعظ؛ مقاله 3. دو قسم، 1) در باب‌های: تفسیر، قراآت، خواص اوراد فتحیه، اوراد مشهوره، حدیث، اصول، اصطلاحات صوفیه، سلوک، توحید و مکاشفات، مشاهدات، مقامات و مراتب آن، حقیقت، 2) باب‌های: معرفت تقویم، سیمیا، دعوات اسماء، استخراج تقویم و شبکه نجومی، احکام نجوم، هیأت، اصطرلاب، کره افلاک، اقالیم سبعه، صور کواکب، مسالک و ممالک، علم تکسیر، اعداد وفق، حروف، جفر، طلسمات، نیرنجات، کیمیا، تسخیر کواکب، عزایم، رمل، حساب، مساحت و جراثقال و مبصرات، استیفا، قیافت، تعبیر خواب، اختلاجات، و شانه بینی و تفأول و مانند آنها، طالع و زایچه، اشکال اقلیدسی، متوسطات، موسیقی، وهم، شطرنج؛ خاتمه در علامات آخرالزمان. فهرست بخشها در تسبیحی (135/2-138) به تفصیل بیشتر آمده است. (احمد منزوی) [گنج بخش منزوی 400/1؛ گنج، تسبیحی 135/2]