جواهر التفسیر لتحفة الامیر

● جواهر التفسیر لتحفة الامیر = العروس = تفسیر الزاهرین = زهراوین / تفسیر / فارسی javāher-ot tafsīr le-tohfat-el amīr = al-‘arūs = tafsīr-oz zāherīn = zahrāvīn کاشفی، حسین بن علی، - 910 قمری kāšefī, hoseyn ebn-e ‘alī (- 1505) اهدا به: امیر علیشیر نوائی تفسیر مفصلی است مشتمل بر جمیع فنون متعلقه به قرآن (که مؤلف آنها را بیست و دو علم می‌داند بعضی قشری و بعضی لبی) بدون تفصیل در مطالب لغوی و ادبی و در آغاز دارای چهار «اصل» مشتمل بر بیست و دو «عنوان» در آنچه قبل از شروع در تفسیر باید آنها را دانست از مطالب کلی مربوط به قرآن: اصل 1. فضایل قرآن و اسامی آن و مباحث حدوث و قدم و تکلیم و سماع در چهار عنوان؛ 2. بیان جامعیت قرآن و چگونگی انشعاب علوم از آن در پنج عنوان؛ 3. ذکر الفاظی که میان مفسرین متداول است در هشت عنوان؛ 4. مطالب متفرقه که شناختن آنها لازم است در شش عنوان. در سال 890 جلد نخست آن پایان یافته و چنان‌که در مقدمه جلد دوم نوشته‌اند بنا داشته که این کتاب را در چهار جلد تألیف نمایند ولی به موجب شرحی که در مقدمه تفسیر مواهب علیه خود مرقوم داشته‌اند چون مجلد اول طولانی شد و از نظر عالی امیر گذشت و به بهترین طرزی پذیرفته درگاه شد برای این که تا اختتام تألیف آن حضرتش محروم از فیوضات کامله نباشند مختصری را تألیف و آن را «مواهب علیه» نام نهاد. اینک به نام «تفسیر حسینی» نیز خوانده می‌شود. پس از آن یعنی در سال 892 شروع به تألیف جلد دوم جواهر نمود اما موفق به اتمام آن نگشته و ظاهراً فقط تا تفسیر آیه 81 از سوره نساء را نگاشته و اجل او در رسیده است. این کتاب از تفاسیر ممتاز فارسی مشحون به نظم و نثر و گفتار عرفا است. مؤلف در بخش مقدمه و سوره حمد مفصل بحث نموده و از سوره بقره تا پایان به تدریج از کمیت تفسیر و آرایه‌های بلاغی آن کاسته است و در اواسط جزء پنجم از ادامه آن منصرف گشته است. مرحوم خوانساری در روضات می‌گوید: مقدمات جواهر التفسیر فواید بسیار دارد که در جای دیگر یافت نمی‌شود و در ضمن آیات احادیث کمیاب و نکات لطیف که دل اهل دل را به خود می‌کشاند آمده است. مجلد اول که مشتمل بر پنجاه هزار بیت است از جزء پنجم قرآن نگاشته و اگر به پایان می‌رسید به سیصد هزار بیت بالغ می‌شد. کاشفی در تفسیر سه اثر به نام‌های «جواهر التفسیر»، «مختصر جواهر التفسیر» و «مواهب علیه» دارد. این تفسیر به نام عروس و نیز به دلیل مشتمل بودن بر تفسیر دو سوره بقره و آل عمران «زهراوین» هم خوانده شده است. آغاز: زینت فاتحه هر کتاب و زیور خاتمه هر خطاب جز به آیت ثنای رب الارباب جلت کلمته که تفسیر انوار کلام جامعش کشاف حقایق تأویل ... چاپ: تهران، نشر میراث مکتوب، 1379، با تصحیح جواد عباسی، 936ص [الذریعه 265/5؛ نسخه‌های منزوی 42/1؛ مشترک پاکستان 48/1؛ کشف الظنون 613/1؛ مکتبة امیرالمؤمنین 193/1؛ دنا 1073/3 (79 نسخه)] شرح و حواشی: 1- مواهب علیه = تفسیر حسینی = تفسیر کاشفی = المواهب العلیة؛ کاشفی، حسین بن علی (-910) 2- المواهب العلیة (مختصر) = مختصر جواهر التفسیر؛ کاشفی، حسین بن علی (-910) 3- جواهر التفسیر (منتخب) = تذکره عرفانی؛ خوئینی، محمد حسن بن مصطفی (-13) 4- جواهر التفسیر (منتخب) = مرآة الملل و المذاهب؛ خوئینی، محمد حسن بن مصطفی (-13) 5- جواهر التفسیر (منتخب) 6- فرهنگ واژه‌های مواهب علیه امام داد بن محمد