جوامع التفسیر

● جوامع التفسیر / تفسیر / عربی jawāmi‘-ut tafsīr یزدی، ابوالحسن بن ابراهیم، ق13 قمری yazdī, ab-ol-hasan ebn-e ebrāhīm (- 19c) تفسیر گسترده عرفانی و روایی و شیخی است. مؤلف از شاگردان و پیروان شیخ احمد احسائی بوده و چنین پیداست که می‌خواسته تفسیر کامل قرآن تألیف کند. در مجلد اول پیش از آغاز به تفسیر مقدمه‌ای مبسوط دارد، شامل این عناوین و موضوعات: بیان حدوث عالم و اثبات واجب و ذکر صفات خداوند، بیان علت ایجاد، خلق نور محمدی، خلق انوار ائمه، خلق ملائکه و ارواح انبیاء و دیگر خلق، خلق نباتات و اشجار، خلق آدم، ذکر ابلیس، آدم و حوا و وسوسه ابلیس، خلق بنی آدم، خلق علویت، خلق معادن، خلق حیوانات، بیان وجوب تکلیف، بیان تکلیف در عالم ذر، بیان بعث انبیاء احتیاج مردم به ایشان، بیان ان الارض لاتخلوا من الحجة، بعثت خاتم النبیین، معجزات پیامبر، فی اول ما ابتداء به الخلق و بزرگترین معجزه پیامبر قرآن. وی در همین (مقدمه) از خود و از سرگذشت شیخ احمد احسایی یاد کرده و او را مدح بسیار گفته و مفتاح نجاة خوانده و سخن بسیار در وصف او گفته است. نام کتاب در دیباچه بلند آن آمده است: «تفسیرنا هذا الذی سمیناه جوامع التفسیر لجمعه من التفاسیر و المعانی و اللطائف و الحقایق و الوجوه الکریمة و البطون الحکمیة و التأویلات العجیبات ما لم یجمعه کتاب». در پی شرح سلوک خود، اصول معاملات ده گانه دنیا را توضیح می‌دهد: بیان اصول المعاملات: مع الرب عزوجل، مع النبی، مع الائمة، مع کتاب الله، مع الدین، مع النفس، مع الابوین و الاقارب، مع اخوان و سائر الناس، مع الدنیا، مع الآخرة؛ مقدمه با شرح مفصلی در «بیان ذکر الموت علی الحقیقة و الموت بالارادة» ادامه پیدا می‌کند و می‌گوید که آن دست نمی‌دهد مگر با ارکان و دلایلی که در این دوازده «باب» ذکر شده‌اند: 1. التوبة؛ 2. الصبر؛ 3. الزهد؛ 4. القناعة؛ 5. العزلة؛ 6. التوکل؛ 7. الذکر؛ 8. التوجه الی الله؛ 9. الیقین و الطمأنینة؛ 11. المحبة و الانس؛ 12. الرضا و التسلیم. در انتهای این مقدمه درازدامن و پیش از شروع تفسیر سوره فاتحه می‌نویسد: «و اعلم انی ذکرت فی صدر هذا الکتاب اشیاء لم یذکرها احد من المفسرین فی اول کتابه لانی وجدت اکثر هل زماننا من الطلبة یطلبون بیوت العلم و لایأتون البیوت من ابوابها و ینظرون الی المسببات و لایدرون من این این اسبابها و لهذا لم یصلوا الی معانی الاخبار و الکتاب و لم یهتدوا الی لطایف الآثار و الخطاب ففتحت لهم تلک الابواب و دللتهم علی تلک الاسباب لیأتوا البیوت من ابوابه و یأخذوا المسببات بسبابها». آنچه در دست است، شامل دو جلد است: جلد اول دیباچه و مقدمات و تفسیر سوره حمد و جلد دوم چند آیه آغاز سوره بقره. آغاز: الحمدلله المستشهد بحدوث خلقه علی قدمه، و بما اراهم من آیاته علی وجوده، و بما و سمهم من الفقر علی وجوبه، و بما اضطرهم الیهم من الغناء علی دوامه