جنگ چین

● جنگ چین / تاریخ / فارسی jang-e čīn دنبلی تبریزی، علی بن محمد، ق13 قمری donbalī tabrīzī, ‘alī ebn-e mohammad ( - 19c) تفصیل لشکرکشی انگلیس و فرانسه بر کشور چین در 1860 مطابق با 1277 هجری ترجمه به قلم علی بن محمد بن عبدالرزاق دنبلی (سرهنگ) از اصل فرانسوی که ژنرال بلوندل به امر کنت راندون وزیر جنگ فرانسه تألیف کرده است، دارای 4 «فصل» و «ملحقات». مترجم در چهار برگ آغاز کتاب سرگذشت خویش و چگونگی ترجمه این کتاب را باز گفته و خلاصه کوتاه آن از این قرار است: او پس از فراغت از تحصیل علم پیاده نظام در دارالفنون تهران، همراه جمعی دیگر از محصلان به دستور شاه به وسیله علی قلی میرزا وزیر علوم (اعتضاد السلطنه) به پاریس رفت. در 1270 وارد پاریس شد و پس از طی دو سال که به تحصیلات مقدماتی و زبان در مدرسه مسیو وردو گذشت وارد مدرسه سن سیر شد، پس از پایان تحصیل و پذیرفته شدن در امتحانات و ملاقات با امپراطور ناپلئون سوم و امپراطریس و اقامت یک سال دیگر در سربازخانه پرنس اوژن و اردوی نظامی شالون به فرماندهی مارشال ماک ماهون و دوک دماژنتا در 1281 به تهران بازگشت و به حضور ناصرالدین شاه رسید و به منصب سرهنگی نائل شد (وی تفصیل سفر و تحصیلات خود را به سفرنامه‌ای که نوشته ارجاع می‌دهد) و اما این کتاب را در ایام تعطیل در دو بخش تالیف کرده است: بخش اول: مختصری در باب چگونگی اوضاع ترقی دول خارجه و داخله نسبت بر سپاه و ملت و وضع تربیت لشکر و غیره که علما و عملا تجربه شده بود؛ بخش دوم - ترجمه تاریخ جنگ جدید انگلیس و فرانسه با دولت چین برای اطلاعات و تجربیات سرکردکان و اهل نظام ایران که دارای هشت قطعه نقشه بسیط (تیپوگرافی) بود. دنبلی بخش (مطلب) اول را به اتمام رسانید و مطلب دوم (کتاب حاضر) به عللی (که خود او به شرح درآورده است) با تأخیرات بسیار پایان یافت. دنبلی می‌گوید: «کشیدن نقشه‌هایش لااقل شش ماه زحمت داشت علاوه از این که درست ترجمه کردن و اصطلاح جستن خودش یک اشکال و زحمت بزرگی است جداگانه (ص 6 مقدمه). او ظاهراً موفق به کشیدن نقشه ها نشده زیرا در نسخه حاضر جای نقشه‌ها سفید است. نظیر این جنگ (حمله نیروهای متحد اروپا به چین) در 1900 تکرار شده و کتابی نیز در تاریخ این جنگ دوم تالیف کرده‌اند که ترجمه مجلد دوم آن به قلم اسماعیل صحاف باشی در کتابخانه ملی موجود است. خطبه ترجمه حاضر منظوم است و در مقدمه نیز ابیاتی از مترجم گنجانیده شده. آغاز: بسمله، ستایش کنم ایزد پاک را ×× که گویا و بینا کند خاک را / به موری دهد مالش نره شیر ×× کند پشه بر پیل جنگی دلیر / سخن هیچ بهتر ز توحید نیست ×× به ناگفتن و گفتن ایزد یکی است / تو گر سخته ای راه سنجیده پوی ×× نیاید به بن هرگز این گفتگوی. اما بعد رقم حروف علی بن محمد بن عبدالرزاق دنبلی تبریزی پس از فراغت تحصیل علم پیاده نظام ... سالی که مقرب الخاقان حسن علی خان به سمت وزیر مختاری بر دولتین بهیتین ... روانه فرنگستان بود نواب ... علی قلی میرزا وزیر علوم حسب الحکم پادشاه ... جمعی از ابناء نجباء ... انتخاب فرموده بر تحصیل علوم مختلف مامور می‌کرد. بنابر استدعاء حقیر آن شاهزاده و الاتبار اسم بنده را به جهت تکمیل علم جنگ در آن دفتر ثبت فرمود [دنا 997/3]