جنگ

● جنگ / گوناگون / عربی و فارسی jong قراجه داغی، علی بن حسین، ق 14 قمری qarāje dāqī, ‘alī ebn-e hoseyn (- 20c) این جنگ را زین العابدین گنجوی قراجه داغی برای میرزا آقاخان پیش خدمت خاصه فراهم آورده و در دیباچه‌ای که در آغاز آن نهاده، باعث تهیه این جنگ را بیان داشته است. بیشتر این جنگ از اشعار شاعران متقدم و متأخر و اندکی نیز نثر است در سر گذشت ادبا گویندگان و جز اینها در اواخر کتاب. گاهگاه نیز لطائف کوتاه در وسط اشعار آورده است. اینک نام شاعران که در این سفینه یاد شده: جمال الدین عبدالرزاق، خاقانی، ادبی صابر، ابوسعید ابوالخیر، مجیر بیلقانی، بایزید بسطامی (یک رباعی)، مولوی (رباعی)، مجنون عامری کمال خجندی، سعدی، فخر الدین عراقی، منصور حلاج (به فارسی)، خواجوی کرمانی، کمال اسماعیل، فردوسی، اوحد الدین کرمانی، سید جلال عضدی (کذا ؟)، شرف الدین شفرووه، رضی الدین نیشابوری، شمس الدین طبسی، شاه شجاع کرمانی، سلمان ساوجی، حافظ، سنائی، ملا فتح الله شوشتری در مدح مولی (معاصر مؤلف) (ناصر الدین شاه) مشتاق اصفهانی، عماد فقیه کرمانی، شاه نعمة الله کرمانی، شیخ زاهد گیلانی، هاتف اصفهانی، میرزا آقاخان پیش خدمت باشی متخلص به خاور، مولی مهر علی صاحب قصیده «ها علی بشر كيف بشر ×× ربه فيه تجلی و ظهر» (در اینجا مؤلف نصیحت نامه ای منظوم خطاب به آقا میرزا آقاخان متخلص به خاور نوشته و نام سراینده را نمی‌آورد، آغاز نصیحت نامه: مهین خاورا یک زمان هوش دار ×× به شمع رضا پند من گوش دار جهان دیده و تجربت کرده ام ×× بسی سرد و گرم جهان دیده‌ام. شامل آثاری از: مظفر علیشاه (از جمله اشعار او ترجیع بندی است که برگردان آن این بیت سعدی است: بلغ العلی بکماله ×× كشف الدجى بجماله ...)، فروغی، ابن یمین، احمد غزالی، عنصری، ابن سینا (از ابن سینا بیتی چند از قصیده‌ای که در وصف می است نقل گردیده و از جمله آن این ابیات است: عقیق پیکر و یاقوت جام و لعل صفات ×× همای گردد اگر جرعه‌ای بنوشد بق / چو درچکد به میان قدح ز حلق سبو ×× ز لحن باربدی خوشتر آید و بق بق)، سید حسن اشرف، خاقانی، ناصر خسرو، خیام، میرزا محمد ساوجی طراز یزدی، عفتی اسفراینی، دقیقی، کسائی، خرم، شیخ بهائی (مؤلف جنگ تخمیس اشعار معروف عراقی (ای تیر غمت بر دل عشاق نشانه) را که از بهائی است نقل کرده بدون ذکر نام بهائی در عنوان)، انوری، عطار، مکاتبی، شاه قاسم انوار، جعفر خراسانی، عصمت بخارائی، مهستی گنجوی، نور علیشاه (بدون ذکر نام)، معتمد الدوله نشاط، خرم شیرازی، عراقی، صحبت لاری، مظهر (عباسقلی خان)، شاه ناصر، رافعی نیشابوری، صادقی نیشابوری، سید جعفر علی خان (فرزند میر محمد مؤمن شاه نعم اللهی) رفعت نیشابوری، مذاقی نیشابوری، نوری نیشابوری، سعدی، صائب، موجی، جامی، هلالی وحشی (منتخبات غزلیات وحشی و نیز منتخب حکایات منظوم مسمطات و غزلیات او)، منوچهری، ملکشاه پسر تکش، سلطان شاه پسر اتسز (رباعیات این دو در پاسخ یکدیگر) عزت (غزلیات او از جمله غزلی در مدح استرجی فرنگی و رباعیات سوگند نامه دوازده امام)، بیدل، نور علیشاه، حاج سید تقی (قصیده او در مرثیه و ماده تاریخ فوت مجدالدین حاج میرزا صفا آقا بسال 1291 در تبریز)، توفیق، عاشق، کلیم، طبیب، بنائی، فخری، خواجه محمد قطب الدین هما (میرزا هما)، محتشم، باباطاهر، لوائی قمی، مهری، چاه وصال. فهرست دیگر مطالب که در جنگ آمده: تاریخ وفات حاج سید تقی آقا در تبریز (سال 1292- مطابق یا غفار)، درگذشت عصمت علیشاه (همسر حاج سید تقی آقا)، آب و هوای ولایت گیلان، مؤلف جنگ در این بخش نخست بدگویی‌های مؤلفان کتاب جهان نما و عجایب المخلوقات را از سرزمین و مردم گیلان نقل کرده و در جواب آنان بشرح اوصاف و محسنات گیلان با استناد به کتب معتبر جغرافیا و تاریخ پرداخته و سبب راه یافتن پاره‌ای نابسامانی‌ها به این سرزمین را بیان می‌کند و در پایان این بخش که تاریخ و جغرافیای مختصر گیلان است، 34 تن از رجال گیلان را با اشارت به سرگذشت ایشان یاد می‌کند و خود در این باره می‌گوید: «ارباب سیر آن قدر مردم معتبر که در گیلان ذکر فرمودند در جاهای دیگر جزری و اصفهان نفرموده‌اند و در چند مجلدی که در دسترس این حقیر است قریب به دویست نفر از صاحبان فخر و هنر از این دیار به شمار رسیده‌اند و از جمله امین احمد رازی 39 نفر در یک ردیف در مؤلفش کتاب هفت اقلیم ذکر نموده ... و این بنده حقیر بیست و پنج نفر از آنان که موارد احوالشان مختصر بود اختیار به انضمام نه نفر از اشخاص دیگر ... در این مقام نقل و اظهار می‌نماید». اینک فهرست نام رجال و علمای گیلان که مؤلف جنگ برگزیده است: شیخ محیی الدین عبدالقادر، شیخ جمال الدین استاد شیخ زاهد، خواجه تاج الدین علی شاه (معاصر محمد خدابنده الجایتو)، خواجه محمود مشهور به خواجه جهان، نجم الدین مسعود، بابافغانی، یحیی خان بن مولانا احمد (طبیب معاصر شاه اسماعیل صفوی)، حکیم همان، نوالدین، حیاتی، آخوند مولی نظر علی گیلانی (دانشمند فیلسوف. از او شعری در شرح این غزل حافظ: بلبلی برگ گلی خوش رنگ در منقار داشت ... در این جنگ نقل گردیده)، آخوند مولی عبدالعزیز حالتی لنکرانی (قرن 13 مؤلف رساله سمکیه و شرح مختصر نافع - ص 312-310 جنگ)، شیخ زاده زاهد (از مشایخ شیخ ابراهیم زاهد).