الجمهرة

● الجمهرة / انساب / عربی al-jamhara ابن کلبی، هشام بن محمد، - 204 قمری ebn-e kalbī, hešām ebn-e mohammad (- 820) معروف‌ترین و مهمترین اثر ابن کلبی در انساب جمهرة النسب است که ابن حزم اندلسی (456ق) در نگارش جمهرة أنساب العرب از آن بسیار بهره برده است. خلیفه ابن خیاط (-240ق) نیز در الطبقات از اطلاعات هشام کلبی استفاده و بلاذری بخش بزرگی از جمهرة النسب را در أنساب الاشراف خود نقل کرده است. راوی جمهرة النسب ابو سعید سکری (-245ق) است که به واسطه محمد بن حبیب این کتاب را از مؤلف روایت کرده است. تنها نسخه به‌جامانده از جمهرة النسب ابن کلبی در موزه بریتانیا در لندن به شماره 23297 .Add نگهداری می‌شود. این نسخه در 259 برگ 15 سطری در 653 ق به دست علی بن حسن بن معالی کتابت شده است. نسخه مذکور جزء اول از کتاب دربر دارد و جزء دوم کتاب در نسب قحطانیین مفقود است. جزء موجود بارها با تصحیحات مختلف به چاپ رسیده است؛ اما نسخه مورد بحث ما که اصل آن در کتابخانه اسکوریال در مادرید اسپانیا محفوظ است و تاریخ کتابت آن 626 ق ثبت شده است، در صفحه عنوان، به نام «کتاب النسب الکبیر لابن الکلبی» معرفی شده و در انجامه نسخه آمده است: «و هو آخر کتاب نسب معد و الیمن الکبیر تألیف محمد بن السائب الکلبی». در بین محققان درباره ماهیت این نسخه اختلاف شده است. سزگین این نسخه را ذیل عنوان «جمهرة» معرفی کرده است، چنان‌که فهرست‌نگار کتابخانه اسکوریال (هارتویگ دیونبورگ) نیز «کتاب النسب الکبیر» و «الجمهرة فی النسب» را دو نام برای این کتاب دانسته است. دکتر ناجی حسن - مصحح جمهرة النسب - در این باره می‌نویسد: «... أما الجزء الثانی و هو الذی یتناول نسب القحطانیین فمفقود و لانعلم عنه شیئاً، غیر أن هنالک مخطوطة محفوظة فی مکتبة الاسکوریال تحمل عنوان «نسب معد و الیمن الکبییر» لابن الکلبی، و هی تتناول أنساب القحطانیین مما یمکن اتخاذها کجزء متمم لما فقد من الجمهرة و تسلسل النسب فیها لا یختلف عما ورد فی المقتضب». محمود فردوس العظم در مقدمه تصحیح جمهرة النسب اظهار می‌دارد: «... اذاً فإن کتاب النسب الکبیر و کتاب جمهرة النسب هما لهشام، و قد دققت نسخه مخطوط النسب الکبیر المحفوظة بمکتبة الاسکوریال بمدريد فلم أجد أی ذکر لمحمد بن السائب الکلبی سوی مرة واحدة، بينما جاء ذکر هشام بن الکلبی کثیراً، و لا أظن الا أنها تکملة جمهرة النسب مخطوط المتحف البریطانی. و یؤکد هذا ما جاء علی غلاف نسخة الاسکوریال بخط ردی جداً «کتاب النسب الکبیر لابن الکلبی»، هذا عنوان الکتاب، و جاء بجانب هذا من کتب عثمان بن محمد الدیمی». عبدالستار احمد فراج نیز در مقدمه تحقیق جمهرة النسب درباره نسخه مورد بحث آورده است: «القسم الثانی من جمهرة النسب، موجود أصله المخطوط فى مكتبة الاسكوريال باسبانيا. بتداخل هذا القسم مع الجزء الأول من مخطوط المتحف البريطانى من أواخره و خطه جيد، ولكنه كثير الخطأ لدرجة سيئة، قليل النقط و نادر الضبط، لولا أن العالم العظيم عبدالمؤمن بن خلف الدمياطى المولود سنة 613 هـ، المتوفى سنه 705 هـ علق عليه بخطه في موضعين أو ثلاثة لشككت فى صحة تاريخ هذا المخطوط الذى يذكر في آخره انه كان فى سنة 626 هجرية. و ينتهى هذا القسم بانتهاء الأنساب.» شناخت دقیق محتوای این نسخه به تحقیق و بررسی نیاز دارد. احتمال تحریف و مغلوط بودن نسخه و جعلی بودن تاریخ کتابت آن نیز مطرح است. (حافظیان ابوالفضل) چاپ: بیروت، محقق: ناجی حسن، عالم الكتب، مكتبة النهضة العربية، چاپ 1، ج 1-2، 1407ق [مجمع علمی 23/2 و 25/2 و 26/2؛ کشف الظنون 1: 178-179؛ بروکلمان 1: 139؛ کتب د. جواد علی، مقالة بعنوان «جمهرة النسب لابن الکلبی» («مجلة المجمع العلمی العراقی» [ بغداد 1950 ] ص 337-348)]