جمل الاعراب

● جمل الاعراب / نحو / عربی jumal-ul i‘rāb فراهیدی، خلیل بن احمد، 100 - 175 ؟ قمری Farāhīdī, xalīl ebn-e aḥmad (719 - 792) متن مختصر و مشهوری است در نحو با احتجاجات قرآنی و شواهد شعری، از تألیفات ابوعبدالرحمن خلیل بن احمد بن عمرو بن تمیم فراهیدی استاد سیبویه و امام نحویین. در این رساله اقسام چهارگانه اعراب جمله‌ها و جمله‌هایی که با حروف «الف» و «لام» و «هاء» و «تاء» و «لا» و «ما» آمیخته، بررسی شده است. مشتمل بر یازده «باب»: باب جمل المنصوبات (مشتمل بر 48 وجه)؛ باب جمل الرفع (در 28 وجه)؛ باب جمل الجر (شامل 7 وجه)؛ باب جمل الجزم (حاوی 11 وجه)؛ باب جمل الالفات (در بیان 22 نوع الف)؛ باب جمل اللامات (در تعریف 30 نوع)؛ باب جمل الهاءات (در توضیح 9 نوع)؛ باب جمل التاءات (در تبیین 14 نوع)؛ باب الواوات (در تعریف 10 نوع)؛ باب جمل اللام الفات (در بیان 12 نوع)؛ باب جمل الماءات (در توضیح 14 نوع). مؤلف الذریعه (143: 5) این کتاب را آورده و فرموده‌اند: «تألیف پیشوای لغت ابوعبدالرحمن خلیل بن احمد بن عمرو بن تمیم أزدی بصری (متوفی 170 یا 175) است که علامه حلی در خلاصة الأقوال (ص33) تصریح به تشیع و امامی بودن او نموده است. صاحب «ریاض العلماء» آن را «جمل الإعراب» و سیوطی در «بغية الوعاة» (243-245) «الجمل» و ابن خلکان «کتاب العوامل» خوانده‌اند ... نسخه جدید مورخ 1260 این کتاب در کتابخانه شیخ محمد سماوی در نجف اشرف موجود، و صاحب ریاض العلماء» نسخه قدیمی آن را سراغ داشته است». طاشکپری زاده نیز در «مفتاح السعاده (94: 1-96) در ترجمه خلیل از این کتاب به نام «الجمل» یاد کرده و همچنین مؤلف «روضات الجنات» (271-274) که شرح حال خلیل را نگاشته‌اند پس از نقل کلام سیوطی و بحث درباره «کتاب العین» می‌گویند: «و کتابه الجمل، صغير جداً، و كأن عندنا نسخة منه، و له ايضاً كتاب في العوامل». نویسنده «ریحانة الأدب» (120: 5) و مؤلف «معجم المؤلفین (112: 4) نیز «جمل» را در تألیفات خلیل آورده‌اند، لکن این کتاب در «کشف الظنون» به هیچ عنوان مذکور نیست. در «فهرست المخطوطات المصورة» (82: 1) پس از معرفی سه نسخه از کتاب «الجمل فی النحو» تألیف ابوالقاسم عبدالرحمن بن اسحق زجاجی نحوی (متوفای 339) که بطبع هم رسیده، وصف نسخه‌ای از کتاب مورد بحث که در کتابخانه أیاصوفیای ترکیه موجود است چنین آمده: «الجمل، فی النحو. كتب عليه أنه للخليل بن أحمد الفراهيدى، و هذا خطأ. فالكتاب لعالم من العلماء المتأخرين عن عصر الخليل. نسخة كتبت في القرن السابع. أيا صوفيا ...». در «مجلة معهد المخطوطات العربیه» (25: 5 و 28) که دانشمند فاضل آقای دکتر حسین علی محفوظ کاظمینی فهرست نفائس کتابخانه آستان قدس علوی را در نجف اشرف نشان داده‌اند، دو نسخه به نام‌های «الجمل فی النحو» و «جمل علم النحو» دیده می‌شود که ممکن است یکی از آنها یا هر دو همین کتاب مورد بحث باشد. آغاز: بسمله قال الخليل بن احمد رحمه الله تعالى هذا كتاب جمل الاعراب اذ كان جميع النحو في الرفع و النصب و الجر و جمل الالفات و اللامات و الهاءات ... باب جمل النصب ... انجام: وقس على ما يثبت لك انشاءالله تعالى وهذا ما وجدناه مكتوباً والحمدلله على اتمامه وكماله وصلى الله على محمد المصطفى وآله واصحابه الطيبين الطاهرين. [الاوقاف العامة موصل 95/2؛ ملک، ج5، ص50 (با نام کتاب فی النحو از ناشناس)؛ بروکلمان ج2، ص132] شرح و حواشی: 1- شرح جمل الاعراب