جغرافیای هند

● جغرافیای هند = اخبار هند = وضع طبیعی ممالک هندوستان / سفرنامه، تاریخ هند / فارسی joqrāfīya-ye hend = axbār-e hend = vaz‘-e tabī‘ī-ye mamālek-e hendūstān تبریزی، سید علی، ق14قمری tabrīzī, seyyed ‘alī (- 20c) کتابچه‌ای است در وضع طبیعی و جغرافیای جمیع ممالک هند با مقدمه‌ای مختصر درباره فواید سیاحی و این‌که دولت انگلیس بیشترین فعالیت را در این باره کرده و به این واسطه است که می‌تواند در عالم پولتیک، آینده ملت‌ها را پیش‌بینی کند. از لحن نویسنده برمی‌آید که وی خود به بسیاری از آن ممالک مورد وصفش رفته و آنجا را از نزدیک دیده است ولی نوع دسته‌بندی کارش مانع از آن شد که کتاب وی را «سفرنامه» بدانیم. وی به منابع مهمی در حین این تألیف دسترسی داشته چنان‌که در ابتدای کتاب، تعداد نفوس کل ممالک هند را از روی دفتر دولتی و جغرافیه هند، یکصد و بیست و پنج کرور ایران بیان می‌کند. طبق نسخه شماره 3699 مجلس، سید علی تبریزی منشی و مترجم هندی ناصری برگرداننده یا مؤلف این اثر است. در این کتاب، دسته‌بندی ممالک و ایالات هند در هشت «قسم» چنین است: بنگال و اسام، پنجاب، ممالک مغربی و شمالی دادوه راجستان متعلق راجگان، ممالک وسط، ممالک مدرس، بمبئی پونا و توابع آن، ممالک سند. در آن از جنگ لشکریان بلقیس قدر همسر علیشا در 1277ق با انگلیسی‌ها سخن رفته است و در هنگام بحث از تعداد لشکریان انگلیس در هند، فصلی مشبع در بیان بعضی رموزات پولتیک دولتین روس و انگلیس و آینده جنگ و درگیری ایشان گفته که جالب توجه است. در هنگام ذکر مالیات زارعان کلکته و بی‌عدالتی‌ای که در حق آنها می‌شود می‌نویسد: «خدا را صد هزار مرتبه هر ساعت باید شکر کرد که خداوند جل شانه و ملت و مخلوق ایران را نظر ترحم فرمود که شاهنشاه عادل ما را بر رعایا و زیردستان و بی‌چارگان رؤوف و مهربان فرموده است که از این ظلم‌های شدید و از حوادث روزگاه در امن و امان، آسوده حال و فارغ‌البال مشغول دعاگویی وجود مبارک اعلیحضرت قدر قدرت خسروی صاحبقران پادشاه اسلامیان شاهنشاه کل ممالک عالیه ایران روحی و روح العالمین فداه می‌باشم.». در پایان نیز شرحی درباره ملک «برما» که در جنوب کلکلته واقع است و گویا جزو ممالک هشتگانه هندوستان نبوده آورده است.