جبر و مقابله

● جبر و مقابله = علم جبر و مقابله = میزان الحساب = جبر و مقابله و قواعد استخراج مجهولات عددیه / ریاضیات / فارسی jabr va moqābele = ‘elm-e jabr va moqābele = mīzān-ol hesāb ؟ اصفهانی، ملک محمد بن حسین، ق 10 قمری esfahānī, malek mohammad ebn-e hoseyn (- 16c) این گفتار مانند دنباله‌ای است برای «حساب» قوشچی، در دو «فن» تنظیم شده: 1. جبر و مقابله، در یک «مقدمه» و هفت «فصل»؛ 2. قواعد معینه که به هر یک از آن استخراج بعضی مجهولات توان کرده در هفت «باب»؛ در فصل 6 فن یکم می‌گوید دلایل اینها در شرح رساله بهشتی مرقوم گردید. در دیباچه می‌گوید چون ملا علی قوشچی، علاءالدین بن محمد متوفی 879ق رساله‌ای در علم حساب نگاشته است به نام حساب و میزان حساب (که چاپ شده است) به واسطه خلو آن از بعضی مباحث مهمه مثل جبر و مقابله و خطائین و اعداد مناسبه و غیره، این کتاب را نگاشته‌ام که نفع آن بر طلاب آسان باشد. برخی از فهرست‌نگاران این کتاب را شرح میزان الحساب ملا علی قوشچی دانسته‌اند در صورتی که چنین نیست بلکه نام او را در خطبه یاد کرده است. آغاز: الحمدلله الملک العلام ... اما بعد بر ارباب دانش و اصحاب بینش مخفی نیست که رساله فارسی علامه مولانا علی قوشچی درعلم حساب اشتهار تمام و رواج مالاکلام دارد انجام: این است مجمل بعضی مباحث علم حساب که به جهت بعضی از اخوان مؤمنین مرقوم گشته و بهمین مقدار اکتفا نمود تا موجب اطناب و باعث املال اولی الالباب نباشد [نسخه‌های منزوی 156/1؛ الذریعة 88/5؛ فهرستواره منزوی 2637/4]