جاودان خرد (ترجمه)

● جاودان خرد (ترجمه) / اخلاق / فارسی jāvīdān xerad (t.) وابسته به: آداب العرب و الفرس = جاویدان خرد = الحکمة الخالدة ابن مسکویه، احمد بن محمد (320-421) این کتاب در پند و حکم و آداب پارسی قدیم است که در نیمه اول قرن سوم هجری ادیب بلیغ جاحظ بصری در کتاب «استطالة الفهم» نام آن را ذکر کرده و از آن نقل نموده و بعداً ابن مسکویه آن را یافته و در کتاب «آداب العرب و الفرس» درج کرده است. متن کتاب در دست نیست. حکیمی که صاحب این اثر است و هم عصر پیدایش آن معلوم نیست گفته‌اند که مؤلف این کتاب هوشنگ پادشاه پیشدادی ایران قدیم است. [فرهنگ انجمن آرای ناصری در تبیین کلمه «جاودان خرد» چنین آورده: «جاودان خرد به فتح واو و کسر خاء و فتح راء یعنی عقل باقی و نام کتابی بوده از هوشنگ شاه یزدانی که در حکمت عملی نگاشته بود گویند او پادشاهی بود صورت و معنی داشته به عقیده پارسیان پنجاه کتاب آسمانی بر وی بیامد و برخی گفته‌اند خود از روی علم و حکمت بنگاشت یکی همین جاویدان خرد» تا آنجا: «کتاب جاودان خرد بسیار مطبوع انوشیروان افتاده بود اوراق او را در شکم آهوئی زرین نهفته در قصر مداین به زیر زمین پنهان داشت» و در تبیین کلمه «هوشنگ» گفته «او پادشاهی دانا و بینا و یزدانستای عادل بوده و او را پارسیان پیغمبر بزرگ شمارند و گویند بر وی کتاب آسمانی نازل شده» تا آنجا: «و کتاب جاودان خرد از تألیفات اوست که در حکمت عملی نگاشته. گنجور بن اسفندیار که از وزرای سلاطین عجم است از فارسی قدیم به زبان متداوله ترجمه نموده حسن بن فضل برادر فضل ذوالریاستین وزیر مأمون عباسی آن را به زبان عرب نقل نموده و استاد ابوعلی مسکویه با الحاق حکمت‌های فرس و هند و روم و عرب آن را انجام داده و آن کتاب را هوشنگ شاه برای پند و اندرز پسر خود و ملوک آینده مرقوم نموده و در بعضی تواریخ برخی از آن ثبت است تا آنجا: در زمان مأمون ذوبان نام هندی آن را برآورده به نزد مأمون برده بعضی را به عربی ترجمه کردند و تتمه را که چهار صندوق بود به هند برده»]. این کتاب در صندوقی از آبگینه سیاه در شکم آهویی زرین نهفته بود و در قصر مداین به زیر زمین پنهان بود تا در عصر مأمون خلیفه عباسی ذوبان نامی که فرستاده پادشاه هند بود این کتاب را درآورد و خضر بن علی نامی آن را خواند و حسن بن سهل برادر فضل ذوالریاستین آن را به عربی ترجمه کرد و نیز گفته شد که این کتاب را گنجور نامی که وزیر پادشاه ایرانشهر بود از دانش و حکمت پیشینیان برگزیده با تردید در مؤلف و مترجم و هم روشن نبودن عصر تألیف پنداشته می‌شود که این کتاب را اصلی است قدیم و مطالب مشابه آن در دیگر آثار باستانی ذکر شده. این نسخه می‌رساند ترجمه از عربی است دانسته نشد این ترجمه از کیست این نسخه غیر از آنی است که چاپ شده است. (مهدی ولائی) ترجمه تقی الدین محمد بن شیخ محمد شوشتری ارجانی بنام ابوالمظفر نورالدین محمد جهانگیر پادشاه. (دانش پژوه) آغاز: پادشاه معارف آگاه هوشنگ این پندنامه که معروف است به جاویدان خرد ترتیب داد ... هوشنگ شاه می‌گوید از خداست آغاز و به او انجام ... انجام: دیگر فرمود که حلم با دشمن سفاهت کردن است [فهرستواره منزوی 413/6]