جام گیتی نما

● جام گیتی نما / شعر، تاریخ پیامبراکرم (ص) / فارسی jām-e gītī-namā رفیعا فروشانی، محمد علی بن عین علی، - 1220 قمری rafī‘ā forūšānī, mohammad ‘alī ebn-e ‘eyn ‘alī (- 1806) تاریخ تألیف: رجب 1200ق صاحب الذریعه (25/5) در توصیف آن می‌آورد: «تاریخ منظومی است نظیر «حمله حیدریه» در احوالات پیامبر از اول خلقت، مولد و تزویج و بعثت آن حضرت را تا هجرت به نظم گزارش کرده، ولی غزوات را نیاورده است. ناظم متأخر از ناظم «حمله حیدریه» و «یعسوب‌نامه» است چون از آنها نام می‌برد.» در الذریعه (19: 163؛ نیز نک 12: 157 و 19: 344) از شخصی به نام محمد حسن متخلص به فقیر نام برده شده که دارای چهار منظومه حماسی دینی است: 1. گیتی‌نما در احوال نبی (ص)، 2. حمله حیدری در غزوات امیرالمؤمنین (ع) در حیات پیامبر (ص)، 3. یعسوب نامه در احوال امیرالمؤمنین تا جنگ صفین، 4. سراج الصدور در دو جلد، اولی از جنگ صفین تا وفات حضرت علی و دومی از خلافت امام حسن (ع) تا زمان غیبت (که در 1230ق از سرودن آن فارغ شده)، با آغاز: «چه می‌خواست نقشی برآرد قلم ×× بنام خدا کرد اول رقم». احتمالاً حمله حیدریه و یعسوب‌نامه‌ای که فروشانی به آنها اشاره دارد از همین فقیر باشد و بعید نیست که در فهرست‌ها بین آثار این دو خلطی صورت داده باشد. دانش‌پژوه در فهرست دانشگاه تهران (12: 2650) این کتاب را با همین کتاب‌شناسی و آغاز به استناد این بیت در آن «بگو واقفا کیست این مقتدا ×× که او را شمرده است نعمت خدا»، «واقفا» دانسته است. وی همچنین ابیات زیر را از آن نقل می‌کند: «زدم دامن عزم را بر میان ×× که نظمی نمایم از آنها بیان / کنم نام آن «جام گیتی نما» ×× نمایم در آن حال ارض و سما»، «از ان بحر درهای صدق و یقین ×× برآورده در مدح یعسوب دین / مسما به «یعقوب نامه» شده ×× کز ان خامه مشکین شمامه شده». قرائن بر آن دلالت دارند که این دو اثر یکی هستند. با این حال در کل در بین نسخه‌ها از بیت دوم به بعد تفاوت دیده می‌شود. آغاز: نخستین چو گردید جاری قلم ×× به نام جهان آفرین زد رقم چاپ: تهران، اسلامیه، 1377ق، 256ص [الذریعه 25/5 و 145/19-146؛ مشار فارسی 1485/2؛ نسخه‌های منزوی 2737/4؛ فهرستواره منزوی 1604/3 و 676/10؛ مشترک پاکستان 1683/12؛ برگل 850/2]