جام گیتی نما

● جام گیتی نما = عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات = عجایب نامه / جغرافیا / فارسی jām-e gītī-namā = ‘ajāyeb-ol maxlūqāt va qarāyeb-ol mowjūdāt = ‘ajāyeb-nāme طوسی، محمد بن محمود، ق6 قمری tūsī, mohammad ebn-e mahmūd (- 12c) اهدا به: رکن الدین ابوطالب طغرل بن ارسلان بن طغرل از مشاهیر سلاطین سلجوقی شعبه عراق کتابی است در بیان عجایب اجرام علوی و کائنات جو و دریاها و شهرها و درختان و خلقت آدمی و عجایب اجنه و شیاطین و پرندگان و بهایم مشتمل بر ده قانون و ارکان به شرح مذکور در ذیل که اگر بتوان به قول حاجی خلیفه در این خصوص استناد نمود تألیف محمد بن محمود بن احمد الطوسی السلمانی (کذا، شاید الطرطوسی السلماسی) است [این تردید تنها از آن جهت است که مقدمه این نسخه با آنچه او به عنوان آغاز کتاب نقل نموده مطابقت ندارد والا در عدد قوانین و ارکان با مسطورات او توافق تام دارد، عین منقولات او به اختصار در این خصوص از این قرار است: «عجایب المخلوقات ... اوله حمد بی حد خالقی را که ... کتاب بر ده قانون است و ارکان»] که آن به فارسی فصیح و شیوایی تألیف کرده به این نحو که آنچه از عجایب و غرایب را از جوالان و سیاحان شنیده یا از مآخذ و کتب نقل کرده به حرف ظ (یعنی ظاهرست) و آنچه را ببرهان عقلی حاجت نداشته به حرف ج (یعنی بعیدست) و آنچه را مطابق با قرآن بوده به حرف صد (یعنی صدق است) و آنچه را نقل به تواتر شده به حرف مع (معروف است) و آنچه را مشکوک و مورد تردید او بوده به لفظ شبه (یعنی شبهت است) مبدو نموده است. فهرست «رکن»های کتاب: رکن 1. عجایب اجرام علوی از صفت فریشتگان و ذکر روحانیان و صفت هر دو قطب و جنوب و شمال بابی در عجایب افلاک و عجایب انساب (کذا) و عجایب ماه و کواکب سیاره و عجایب بروج و کواکب ثابته و شکفتهای آن؛ 2. عجایب آتش و آنچ حادث می‌شود میان آسمان و زمین ادبار و نحوس و آتش برستان صاعقه و شهب و رعد و برق چیست قوس و (کذا باقحام و او) قزح چیست و عجایب بادها و تقسیم ریاح و هبوب آن عجایب ابرها و شکفتی آن در هوا؛ 3. عجایب زمین و آبها و دریاها عجایب دریاها مرتب نهاده بر حروف جمل عجایب نهرها عجایب چشمهاء آب عجایب جاههای محفوره عجایب زمین تقسیم عالم عجایب کوهها مرتب به حروف جمل عجایب صخرها و انج بران نبشته انداز حکمتها؛ 4. شهرهای معروف و مساجد و این باب مرتب است به حروف جمل چنانک در باب الف بیاید ایلیا و اسکندریه بابی در وادی‌های مقلوب و خسفها کی در نواحی عالم بوذه است و زلازل کی در تاریخها بوذه است و باذهاء عاصف مهلک؛ 5. اشجار و حشیش‌های مرتب نهاده به حروف جمل و عجایب اشجارهای مجهوله؛ 6. عجایب صورتهای کی نکاشته‌اند به طلسمهای عجایب مرقدهای انبیا علیهم السلام و دخمهای ملوکان عجایب کنجها کی نهاده‌اند از ملوکان و اکاسره و عاقبت ایشان؛ 7. عجایب ادمی و شرف خلقت وی شرف عقل بر همه موجودات عجایب ارواح محل الارواح تاثیر ارواح در اجساد عجائب القلب و معدن الروح عجائب حواس بنجکانه خاصیت اعضای بنی آدم طباع النسا و الخصیان عجایب طبقات مردم کی بر جه جنس اند عجایب عادیان عجایب نوادر آدمی در هر زمان قبایل ترکان و غزان و قفجاق قبایل هندوان و اجناس آن درجات آدمیان شریف در شرف بیغامبر ما علیه السلام فرق میان نبی و متنبی ذکر کاهنان و مدعیان عجایب معجزات و کرامات صنعت کیمیا علم طب و طبیعت خواص غذاها معالجات نادر کی کرده اند در قضا و قدر عجایب خوابها عجایب مرک عیب دنیا و وفای آن درانک بعث و نشور و قیامت حق است؛ 8. عجایب جنیان و مرده و شیاطین اصناف غولان و مواضع ایشان و اجناس مختلف و عجایب لطافت ایشان؛ 9. عجایب مرغان بزرگ و کوچک و خاصیت ایشان؛ 10. عجایب بهایم و حیوانات بحری و عجایب سباع و حشرات و افاعی و حیات و سموم و غیرها و انچ بدین اشکال بر فلک اند از کواکب. (غلامعلی عرفانیان) [چاپ منوچهر ستوده در 1345؛ نسخه‌های منزوی 433؛ استوری 121/2؛ راهنمای کتاب س 3 ش 1 ص 24-31 گفتار نگارنده]