جامع الحساب

● جامع الحساب = سیاق = حساب / ریاضیات / فارسی jāme‘-ol hesāb = sīyāq = hesāb عاشقی کرمانی، ابواسحاق محمد، ق 10 قمری ‘āšeqī kermānī, ābūeshāq mohammad (- 16c) اهدا به: شاه طهماسب (930-984ق) کتاب سودمندی است در علم سیاق و طریق محاسبات مملکتی و لوازم و شرایط ارباب استیفاء و قواعد دفترداری مشحون از فواید تاریخی و لغات و اصطلاحات فنی، که در حدود سال 951 هجری تألیف شده و مشتمل است بر دیباچه‌ای مفصل و یک «مقدمه» و چهار «دفعه» و «خاتمه»: دیباچه شامل خطبه و براعت استهلالی است منشیانه در حمد باری و نعت نبی و منقبت ائمه اثنا عشر صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین و ستایش شاه طهماسب صفوی و مجدالدین عبدالرشید وزیر کرمان و فرزندش عبدالقادر که به خواهش وی این رساله تألیف شده است. متضمن اشعاری از مؤلف که عبارت است از رباعی و قطعه و مثنوی و دو قصیده یکی در منقبت مولای متقیان و دیگر در مدح شاه طهماسب؛ مقدمه دارای چهارده «فصل»: 1) شرف و قدر این فن شریف، 2) در حقیقت آنکه کدام صنف از اصناف قابلیت و استعداد این شغل خطیر دارند و نصیحت مستوفیان عظام و ترتیب آلات و ادوات نویسندگان، 3) موضوع این علم و ما یتعلق به، 4) تعریف علم حساب و معنی آن و ما یتعلق به، 5) معرفت کسور و رقوم، 6) کمیت دینار و من باصطلاح و عرف این زمانه، 7) بیان نوشتن اوراق و کمیت مدات و ما یتعلق به، 8) در بیان آنکه هر چیز را به طریق اهل این فن به چه طرز می‌نویسند و ما یتعلق به، 9) بیان تاریخ و جایزه و تصحیح آن که به چه طریق عمل باید نمود، 10) ترقین و ترسیف که رقم بطلان است، 11) در بیان آنکه در محل میزان کدام چیز مناسب است که مقدم نویسند، 12) در بیان کیفیت تواریخ مختلفه و ما یتعلق به، 13) حساب هندسه و جمل و آنچه به آن متعلق است، 14) در باب قرار جمع قانون ممالک محروسه و کیفیت مبلغ و تسعیر اجناس؛ دفعه 1. بیان روز نامچه؛ دفعه 2. بیان دفتر توجیه مشتمل بر چند «فصل»: 1) معنی توجیه و ما یتعلق به، 2) کیفیت نوشتن پروانجات و بروات و تعلیقات و صورت مثنی و سرخط و ما يتعلق به، 3) بیان نوشتن دفاتر توجیه و ما يتعلق به؛ دفعه 3. اوراجه و ما يتعلق به، مشتمل بر دو «قسم»: 1) ابواب المال، 2) ارباب التحاويل در بعضی محاسبات که به عمل صار نوشته (= تذویب، انشقاق، مبیع، ابتیاع، تبدیل، تسعیر، مصارفه، تعصیر، قطع، صدع، سبک، استخراج، استعمال، صوغ)؛ 4. تضعیف و تنصیف و جمع و تفریق و ضرب و قسمت و مساحت. آغاز: ای نام تو سر دفتر مجموعه راز ×× آن به که کنم نسخه بنامت آغاز / از نام تو مجمل جهان گشت درست ×× وز ذکر تو قانون دو عالم شده ساز / تفصیل هر مجمل و مجمل هر مفصل حمد حضرت باقی سزاواریست که صحایف رنگ آمیز اوراق خزان و بهار و اوراق سفید و سیاه لیل و نهار رقمی از دفتر آفرینش اوست و ورقهای رنگین دفاتر گل رعنا ... انجام: پس ارتفاع دیوار شصت و شش ذرع خواهد بود [دنا 549/3؛ فهرستواره منزوی 2650/4 و 2699/4]