جامع التنزيل و التأويل

● جامع التنزيل و التأويل = تفسير حسام الدين علی / تفسير / عربی jāmi‘-ut tanzīl wa-t ta’wīl = tafsīr-u ḥisām-ud-dīn ‘alā بدلیسی، علی بن عبدالله، - 900 قمری bedlīsī, ‘alī ebn-e ‘abd-ol-lāh (- 1495) تفسیر مفصلی است که در آن به ترتیب سور قرآنی، آیات را تفسیری عرفانی نموده است. در آن از حضرت علی علیه السلام و امام صادق علیه السلام و فاضل هندی و تفسیر «عرایس البیان» روز بهان بقلی نقل می‌کند. مؤلف در پایان تفسیر هر آیه فصلی می‌آورد با عنوان «تأویل و اشارة» و در آن یافته‌های عرفانی خود را در مورد هر آیه بیان می‌کند. او در مقدمه تفسیرش ذکر می‌کند که عصر سلطنت سلطان مظفرالدین یعقوب بایدرخانی آق قویونلو (873-896 ق) از سلسله تركمانان از طایفه بایندریه مشهور به بایندر خانیه (سلسله اسلامی 253) را درک نموده و بعد از مرگ وی در 81 سالگی وارد تبریز شده و ساکن این شهر می‌شود. او همچنین در این ایام، سلطنت محمد خان مؤید الدوله و پس از وی رستم خان آق قویونلو از سلاطین بایندر (898-902 ق) را درک نموده است. مؤلف در آخر سوره اسراء در ذیل آیه «عسی ان یبعثک ربک مقاما محمودا» از رؤیای خود نقل می‌کند که در آن حضرت پیامبر (ص) و حضرت علی (ع) را در خواب دیده و در محضر آنان برای سلطان رستم خان بایندر آق قویونلو دعا نموده است. در آغاز نسخه شماره 12299 مجلس شورای ملی این تفسیر به حسام الدین طریحی نجفی (1095 ق) (کحاله 529/1؛ اعیان الشیعه 620/4) نسبت داده شده که با توجه به توضیحات بالا که از آنها معلوم می‌شود مؤلف در سال 902 ق در سن 81 سالگی بوده، اشتباه بودن این نسبت واضح می‌گردد. (علی صدرائی خوئی) [مجلس شورا 265/35 با عنوان «تفسیر حسام الدین علی» [در شماره 17795 مجلس با عنوان «جامع التنزیل و التاویل» و حسام الدین بن علی بدلیسی است؛ دنا 547/3]