تيسير

نصیری طوسی، بخش نمودم: 1. آن دسته از دستورهای زبان عرب که در صرف و نحو نیاید؛ 2. صرف؛ 3. نحو؛ 4. معانی و بیان و بدیع و منطق؛ 5. اصول فقه. از گفتار نگارنده چنین برمی‌آید که این جلد (پنج جزئی) پیش‌درآمد یک دائرة المعارف به نام «تیسیر» است که نگارنده می‌خواست همه دانش‌های مذهبی کلاسیک آن روزگار را به عنوان دانش‌های قرآنی در آن گرد آورد. از این مجموعه یا دائرة المعارف تاکنون چیزی گزارش نشده، از این پنج جزء نیز که فهرست آن را داده، جز سه جزء نخست و سوم و چهارم، در نسخه دانشگاه (شماره 178) که جای گفتگو می‌باشد بجا نمانده است و از میان جزء نخست نیز چند برگ افتاده است. در انشاء و عبارت عربی این کتاب نادرستی دیده می‌شود و از اصطلاح‌های فیلسوفان که در آن به کار برده چنین بر می‌آید که وی در فلسفه و منطق بیش از ادبیات دست داشته است. بر پشت برگ 2ر نسخه تیسیر (شماره 178 دانشگاه) گفتاری در چند سطر به خامه همین نگارنده دیده می‌شود که در آن از نگارندگان گله گزارده، می‌گوید: دسته‌ای برای خودنمایی و یا برای آنکه دانش را ویژه خود دارند، با عبارت‌پردازی‌های دشوار از فهم دیگران جلو گیرند و دانستن آن را از مردم دریغ دارند و دسته‌ای تا آنجا به گزارش و شاخ و برگ پرداخته که خود مسئله را فراموش کرده‌اند، کتاب مانند نامه است که کسی برای دوست خود فرستد، اگر وی برای فهم آن ناچار به گزارش و پرسش باشد آن نامه سود نخواهد داشت و دستور آن مجری نخواهد شد. فهرست آنچه از این کتاب در کتابخانه دانشگاه هست: دیباچه: تفسیر اصطلاح‌ها؛ جزء 1. گزارش آنچه صرف نشود (اداتها) و آن در دو جمله است: جمله نخست گفتارهای همگانی درباره اداتها در سه فصل، جمله دوم گزارش ادات‌های گوناگون به ترتیب حرف‌های الفباء (الف-ی)، خاتمه جزء نخست در هفت «فصل». از پایان فصل نخست تا آغاز فصل سوم از نسخه دانشگاه میان برگ‌های 65 و 66 افتاده است. پایان نگارش جزء نخست (از این مجلد) از تیسیر در ربیع الاول 1081ق به اصفهان بوده، و پایان نوشتن این نسخه به خامه خود او در 10 شعبان همان سال؛ جزء 2. دستورهای صرفی (افتاده است)؛ جزء 3. دستورهای نحوی، پنج «باب» دارد: 1) پیشگفتار، 2) عامل‌ها، 3) معمول‌ها، 4) واژه‌ها در جمله، در دو بخش: الف- متبوع، مرفوع‌ها، منصوب‌ها، مجرورها، ب- تابع‌ها، 5) جمله. پایان نگارش جزء سوم در 19 جمادی الثانی 1081 و نوشتن این نسخه 3 رمضان همان سال بوده است؛ جزء 4. بلاغت، یک پیشگفتار و دو حدیقه (پنج فن) دارد: حدیقه نخست: بلاغت ظاهری، در سه «فن»: 1) معانی: هشت باب دارد: اسناد، مسند الیه، مسند، فعل، قصر، انشاء، فصل وصل، ایجاز و اطناب، 2) بیان، یک پیشگفتار و سه باب دارد: کنایه، تشبیه، مجاز، 3) بدیع، باب نخست، محسنات: الف) معنوی، ب) لفظی، باب دوم، آنچه در ترکیب منشآت مفید افتد، باب سوم: آنچه در کتب مشهور نیست، پایان حدیقه نخست در 15 شوال 1081 بع اصفهان بوده است، حدیقه دوم، از جزء چهارم، در بلاغت حقیقی، یک پیشگفتار و سه باب دارد پیشگفتار، گفتارهای همگانی که خود به نام کتاب دیگر او «مبدأ و معاد» به اینجا آورده است، باب یکم چگونگی بیان کردن خواسته انسان، باب دوم، دستور گفتگو و ستیز (آداب بحث)، باب سوم، تنظیم فکر برای دانستن نادانسته و در این باب همه «تهذیب المنطق» تفتازانی را آورده و شرح کرده. پایان جزء چهارم در 28 شوال 1081 در اصفهان بوده است.