تهليلية

● تهليلية = كلمة التوحيد (رسالة في) = شرح كلمة لا اله الا الله / فلسفه، عرفان و تصوف، تفسیر / فارسی tahlīlīya = kalimat-ut tawḥīd (r.-un fī) = š.-u kalimat-i lā ilāh-a illa-l lāh دوانی، محمد بن اسعد، 830 - 908؟ قمری davvānī, mohammad ebn-e as‘ad (1427 - 1503) اهدا به: سلطان حسن بیک بایندری و یا شجاع الدین علیا و یا هر دو تفسیری است عرفانی و فلسفی به فارسی ساده برای کلمه «لا اله الله». این رساله مرتب بر یک «مقدمه» و دو «مقام» است: مقام 1. در علوم رسمیه ظاهری شامل دو «موقف»: 1) لغوی، 2) عقلی؛ مقام 2. در کشف بعضی از حقایق شهودی است شامل دو «موقف»: 1) بیان مراتب توحید (توحید افعال، توحید صفات و توحید ذات)، 2) لطایف متعلق به الفاظ آن و بیان مراتب حروف (مرتبه علمی، مرتبه صوتی و مرتبه رقمی). دوانی در این رساله برهان تمانع (از براهین معروف توحید) را درست و کافی دانسته و همچنین بر ادله مشائیان چند اعتراض دارد که یکی از آنها همان شبهه ابن کمونه است بدون تصریح به نسبت با او. وی در ذیل ادله متکلمان می‌گوید «اسلم طرق آن است که بعد از اثبات واجب به دلیل عقلی، اثبات توحید و غیر آن از صفات به دلیل نقلی کنند». در نسخه‌هایی که به نظر صاحب الذریعه رسیده در سرآغاز کتاب، آن را به سلطان حسن بیگ اهداء نموده، لیکن در برخی نسخه‌ها نام شجاع الدین علیا آمده است. صاحب الذریعه می‌گوید: در نسخه‌ای از این کتاب در کتابخانه (طهرانی در سامرا) هست آن را به غیاث الدین منصور دشتکی نسبت داده، و در آخر نسخه‌های دیگر، کتاب را «تهلیلیه جلالیه» نامیده‌اند. متأسفانه و برای اولین بار در تاریخ گذشته، در این کتاب دیده می‌شود، که از طرف مؤلف لقب «آیت الله العظمی» که از القاب حضرت امیر المؤمنین است به یک حاکم داده می‌شود. آغاز: بسمله آفتاب جمال قدم از آن متعالیست که خفاش ظلمت سرای حدوث بنظر كلیل فکر و نظر مطالعه سبحات انوار آن تواند نمود لاجرم در وصف آن هر معنی که عقل تصور نماید و هر صورتی که در خیال در آید از قبیل رمى السهام في جنح الظلام خواهد بود ... انجام: پس ثلاثین اشارت به این مرتبه باشد و وجه مناسب بغایت ظاهر است چه این عدد کثرتی است در مرتبت ثلاثه بعد از وحدت شعوری چنانچه این مرتبه شعور به وحدت حقیقی ذاتی كما بدأكم تعودون منه بدء و اليه يعود كل شيئ و الله اعلم بالصواب. اللهم ارنا الحق حقا و ارزقنا اتباعه و ارنا الباطل باطلا و ارزقنا اجتنابه. چاپ: مجله توحید، جزء دوم، سال دوم، آذر ماه 1342؛ مجموعه رسائل فارسی، دفتر دوم، تصحیح دکتر سید احمد تویسرکانی، بنیاد پژوهشهای آستان قدس، 1368 [الذريعة 516/4؛ نسخه‌های منزوی 36/1؛ کتاب شناسی مکتب فلسفی شیراز 78- 80؛ فهرستواره منزوی 247/7؛ دنا 486/3 (65 نسخه)]