تهذیب المهذب

● تهذیب المهذب / لغت / فارسی tahzīb-ol mohazzab قزوینی، محمد یحیی بن محمد شفیع، ق12 قمری qazvīnī, mohammad yahyā ben mohammad šafī‘ (-18c) وابسته به: مهذب الاسماء فی مراتب (مرتب الحروف و)الاشیاء؛ سجزی، محمود بن عمر (-6) لغات فارسی ناخوان و غامض را از کتاب «مهذب الاسماء فی مرتب الاشیاء» تألیف محمود بن عمر بن محمود سجزی بیرون کشیده و با مراجعه به کتاب‌های برهان قاطع، فرهنگ جهانگیری، مجمع الفرس سروری، مرآت اسکندری، سامی فی الاسامی، اختیارات بدیعی، قانون الادب حبیش بن ابراهیم، بحرالجواهر، دستور اللغه و کتاب‌های دیگر لغوی، معانی و اعراب آنها را دقیقاً ضبط کرده است و به ترتیب اصل کتاب «مهذب» مرتب ساخته است. آغاز: بسمله. و به نستعین. الحمدلله خالق البرايا و الصلوة على رسوله محمد زبدة الصفا ... و بعد چون کتاب مهذب اللغة مصنف امام العلامه محمود بن عمر بن محمود را ... از حیث غموض لغات فارسیه ناخوان بجهت ادراک معانی مقصوده محتاج به تبیان شده بود بخاطر ... محمد یحیی بن محمد شفیع الشریف رسید که لغات فارسیه این کتاب را که دور از فهم بوده باشد از کتب مصنفه در آن بیرون نوشته به جمع آن پردازد تا از ملاحظه آن جمعی که رجوع می‌نمایند منتفع توانند شد و کتبی که بجهت انجام این مدعا در نظر داشت کتاب برهان قاطع محمد حسین تبریزی و فرهنگ جهانگیری و مجمع الفرس سروری و مرآت اسکندری و سامی فی الاسامی میدانی و اختیارات بدینی و قانون الادب حبیش بن ابراهیم و بحر الجواهر و دستور اللغه بود که بعضی از آن لفظ را بلفظه در کتب مذکوره ملاحظه و ضبط نموده و برخی را که الفاظ آن درین کتب موجود نبود در کتبی که عربی آن را به فارسی تفسیر نموده اند رجوع نموده از آن ظاهرا گردید که این لفظ نیز همان معنی دارد و در چنین مقامی که معنی لفظ را در تفسیر فارسی سایر کتب عربیه که ترجمه به فارسی نموده‌اند ظاهر شود آن لفظ را نیز در همان ماده با آن ذکر نمود تا ظاهر گردد که این لفظ را در سایر کتب بچه طریق تفسیر و تبیین نموده‌اند و قدری که مطلقا در کتب مذکوره از آن چیزی ظاهر نشده و در کتب عربیه مثل صحاح جوهری و اساس وفایق زمخشری و قاموس فیروزآبادی و مجمل و مقاییس ابن فارس و محیط صاحب بن عباد و اللغه خلیل بن احمد و جامع ابن بیطار و جامع بغدادی معنی آن را نقل نموده اند این لفظ را نیز به همان معنی ذکر و مصدر به اینکه به نظر نرسید ساخته تا ظاهر گردد که کدام یک از الفاظ این حال دارد و پاره ای از الفاظ که در هیچ یک از کتب عربیه و فارسیه مذکوره ذکر نشده آن لفظ را در آخر کتاب جمع نمود که در نظر بوده اگر من بعد در سایر کتب بعنایت الله تعالی بنظر آید در مقام خود مرقوم گرداند. و ترتیب الفاظ را به ترتیب اصل کتاب که حرف اول از آن باب و ثانی فصل بوده باشد مرتب و به تهذیب المهذب موسوم ساخت و بالله التوفيق و عليه التکلان. انجام: یوز بضم اول و سکون ثانی و ثالث جانوریست شکاری کوچکتر از پلنگ و سگ و توله شکاریرا که ببوی شکار را پیدا کند نیز گفته اند. اما آن الفاظ که در کتب عربیه و فارسیه نرسید و اگر بعنایت الله تعالی بعد زین بنظر رسد در مقام خود مرقوم خواهد شد اینست: فی الباء المکسوره البلتيت را و فی الخاء المكسورة الخزانه دهن کورد زمین و فی الدال المضمومة الدندران مشتک و فی الدال المكسورة الدربه دادشت الدرقمنه نوشبیاز و فی السين الفتوحه الساخ دو کرد و في الشين المفتوحة الشاويقة زمین شاوی و فی الفاء المضمومه الفرائق كوردانه جامه و فی القاف المفتوحه القفعان مواد نوک و فی الکاف المفتوحه الرکیعه نستوکک. نم. [دنا 478/3؛ نسخه‌های منزوی 1978/3]