تهذیب اللغة

● تهذیب اللغة / لغت / عربی tahḏīb-ul luġa ازهری، محمد بن احمد، 282 - 370 قمری azharī, mohammad ebn-e ahmad (896 - 981) تهذیب اللغه یکی از کتب مهمه لغت و نادره علم ادب می‌باشد و مؤلف در بیان لغات و تنظیم مفردات طریقه‌ای انتخاب نموده که خطا و خلل کمتر در آن راه یابد و از تصحیف و تحریف نسبتاً مصون باشد. لذا «کتاب العین» خلیل را پیروی و از حرف عین شروع و به حرف الف و همزه خاتمه داده موافق مخارج حروف است که تمام آنها را به نه دسته به این طریق تقسیم و تسمیه کرده‌اند: حلقیه (ع ح ه خ غ)، لهویان (ق ک)، شجریه (ج ش ض)، اسلیه (ص س ز)، نطعیه (ط د ت)، لثویه (ظ ذ ث)، زلقیه (ر ل ن)، شفویه (ف ب م)، هوائیه (ی و ا). در مقدمه این کتاب یک باب راجع به این تقسیم و وجه تسمیه آنها نگاشته‌اند. ازهری در این کتاب هر یک از حروف را به نام کتابی خوانده و در ابتداء آن بسمله گذارده و آن را به این ابواب (ابواب المضاعف، ابواب الثلاثی الصحیح، ابواب المعتل، ابواب اللفیف، ابواب الرباعی، ابواب الخماسی و ابواب الملحق بالخماسی) تقسیم کرده و کلیه لغاتی که یکی از حروف حلقیه یا شفویه و یا غیر از آن را دارد به مناسبت در یکی از ابواب مذکوره جای داده و ترتیب ابواب نیز موافق ترتیب کتب بر حسب اعتبار مخارج آنها است و چون بخواهیم لغتی را که از سه یا چهار حرف ترکیب شده به دست آوریم بایستی دانست که آن حروف از کدام یک از دسته‌های نه گانه می‌باشد و از آن پس در کتابی که شامل آن حرف به ترتیب مذکور فوق می‌باشد جستجو نمود به این طریق که اگر آن کلمه شامل یکی از حروف حلقی است این لغت را در کتب راجعه به این حروف و اگر دارای یکی از حروف لهوی باشد در کتاب آن و به همین طریق است سایر حروف، و یکی از کارهای مهم مصنف این کتاب این است که کلیه صور متصوره از ترکیب چند حرف را با یکدیگر در جای خود متذکر شده و مهمل و مستعمل آنها را بیان نموده و در اکثر لغات شواهدی از آیات و اخبار و اشعار فصحا و کلمات لغویین آورده است. مؤلف پیش از شروع در بیان لغات حرف عین که نخستین کتابی از کتب تهذیب است تحت عنوان باب ذکر الائمة الذین اعتمدتهم فی ما جمعت فی هذا الکتاب، شرح مفصلی در معرفی بسیاری از لغویین سابق و معاصر نگاشته و پس از آن دو باب به نام: باب القاب الحروف و مدارجها و باب ایجاز الحروف نیز تحریر نموده و تقسیمات حلقی و غیره حروف را مفصلاً در این دو باب آورده و در اطراف آن بحث کرده است. مؤلف در مقدمه بیان کرده که پس از آن که هفتاد سال از عمر وی گذشته به این تألیف مبادرت نموده است. این کتاب را عبدالکریم بن عطاءالله اسکندری (-612ق) مختصر کرده است. آغاز: بسمله، الحمد لله ذی الجلال و الجمال على ما اسبغ علینا من نعمه الظاهره ... چاپ: القاهرة، الدار المصریة للتألیف و الترجمة، عبدالسلام هارون، الطبعة الاولی، 1964م، الجزء الاول، 504ص؛ صدر منه 15 مجلد، قاهره، دار الکاتب العربی، تحقیق جماعة من الاساتذة، الطبعة الاولی، 1964-1967م [کشف الظنون 515/1؛ دنا 471/3 (16 نسخه)]