شناسنامه کتاب‌شناختی اثر
تهذیب الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام
tahḏīb-ul aḥkām fī ma‘rifat-il ḥalāl wa-l ḥarām
پیوند کوتاه:
/w/18143
شناسه یکتا در پایگاه فهارس: #18143
پدیدآور / مؤلف:
شیخ طوسی، محمد بن حسن
تاریخ و سده تألیف:
413 هـ.ق
مأخذ فهرست‌نویسی:
فنخا، ج 9، ص 529
تا 614
زبان و قالب:
عربی
اثر مرتبط / وابسته به:
المقنعة فی الأصول و الفروع؛ مفید، محمد بن محمد (413-336)
معرفی و مشخصات کتاب‌شناختی اثر (در مأخذ فنخا)
در میان شیعه امامیه چهار کتاب حدیث است که فوق العاده معتبر و مورد مراجعه و مدرک و مأخذ احکام شرعیه پس از قرآن کریم می‌باشد: اول کافی، دوم تهذیب الاحکام، سوم استبصار، چهارم من لایحضره الفقیه و چهار کتاب دیگر نیز پس از این کتب مذکوره جمع آوری شده و به نام اربعه متأخره نامیده می‌شوند و آنها عبارتند از وافی، وسائل، بحار الانوار، مستدرک الوسائل. «تهذیب» اولین تألیف دانشمند نامدار شیعی محمد بن حسن بن علی بن محمد طوسی است که این کتاب را از روی اصل‌های چهارصدگانه و کتاب‌های دیگر پرداخته است. طوسی برای یافتن آن اصل‌ها و کتاب‌ها دو کتابخانه بزرگ و پرارزش در دسترس داشت یکی کتابخانه استادش سید مرتضی دیگری کتابخانه شاپور پسر اردشیر وزیر بهاءالدوله دیلمی که از بهترین کتابخانه‌های جهان در آن زمان بوده و در بین السورین کرخ بغداد بنیاد گذارده شده بود. «تهذیب» او گزارشی است بر «المقنعة» استادش شیخ مفید و مفید هم مقنعه را برای «السید الامین» نوشته و نخست اصول دین سپس فروع را در آن آورده است. طوسی تهذیب را در روزگار استاد خود در 25 و 26 سالگی آغاز و پس از مرگ او (در 413ق) به پایان رساند. تهذیب از کتاب استبصار او مفصل‌تر است و مرتب است بر 393 باب و شامل 13590 حدیث و از کتاب طهارت تا آخر کتاب دیات را دارد. روش مؤلف چنین است که دلیل هر مسأله را ذکر و سپس به اخبار معارضه و جمع تأویل آنها پرداخته است و مذیل داشته به سلسله مشیخه و اسانید کتاب.
شیخ طوسی در تهذیب و استبصار گاهی همه سند را مانند کلینی یاد نموده و گاهی آغاز سند را انداخته، پاره دیگر آن را مانند من لایحضر قمی و نهایه خود آورده است. کلینی در کافی حدیث‌ها را از مشایخ خود روایت کرده و آنها را به نگارندگان اصل‌های چهارصدگانه می‌رساند. قمی در من لایحضر خبر را به راویان همان اصل‌ها که از زبان امام آنها را شنیده بودند رسانده است. دانشمندان دیگر خبرها را به همان اصل‌ها و کتاب‌ها رساندند. طوسی بر خلاف همه اینها رفتار کرده و رشته سند روایت‌ها را به نگارندگان کتاب‌هایی می‌رساند که در آنها از اصول چهارصدگانه و جز آن که در روزگار امامان و پس از آنها نوشته شده است بهره برده‌اند. چون در دو روشی که قمی و طوسی پیش گرفته بودند خبرها مرسل می‌شد و رشته سند پیوسته نبود و طریق روایت «وجاده» می‌گشت این بود که هر دو مشیخه‌ای نوشتند و شیوخ روایت خود را از نخستین کسی که از او روایت می‌کنند تا برسد به راوی اصل و دارنده و نگارنده کتاب‌ها و اصل‌های چهارصدگانه در آن یاد کردند. گرچه طوسی در پاره‌ای از روایت‌ها نام یکی یا دو راوی را انداخته و خبر را مرسل ساخته و از کتاب‌هایی هم گرفته که آنها از کتاب‌های دیگر گرفته شده‌اند و میان نگارندگان این کتاب‌ها هم پیوستگی نیست و طوسی بدین گسیختگی اشاره هم ننموده و خبر را به ساخت معنعن یاد کرده، پس مشیخه او این رخنه‌ها را پر نمی‌کند (روضات ص 558) و کتاب او با این مشیخه مانند کافی که در بیشتر جاها رشته سند را به دست داده است، نخواهد شد. گذشته از این در تهذیب خبرها خوب مرتب نشده و هر حدیثی در جای خود یاد نگردیده و باید همه جاها را گشت و خبرهای یک مسئله فقهی را یافت. این بود که کاشانی و عاملی و مجلسی به نوشتن وافی و وسائل و بحار پرداختند و توبلی و دیگران خواسته‌اند به تهذیب سروسامانی دهند.
مؤلف در مقدمه خود آورده است که: «با یکی از دوستان که بر من حق واجب داشت راجع به احادیث و اخبار شیعه امامیه گفتگو می‌کردیم چنین فرمودند: که در اثر انتشار اخبار متضاده در امور شرعیه مخالفین بر ما طعن می‌زنند و حتی گویند شما که به اهل سنت در اثر اختلافات آنها طعن می‌زنید خود نیز گرفتار آن می‌باشید و همین اختلاف اخبار موجب شد جمعی که دیانت خود را تقلیداً داشتند و از فضیلت و دانش بهره نداشتند از آن دست بردارند، از شیخ و استاد خود ابوعبدالله ایده الله (مراد شیخ مفید است) شنیدم که فرمودند: ابوالحسن هارونی علوی معتقد به مذهب حق و امامت بود در اثر اختلاف احادیث و عدم توانایی بر جمع کردن آنها و نفهمیدن معانی مقصوده از آنان از این طریقه دست برداشت. بنابراین این شرح کتابی که محتوی بر تأویل اخبار مختلفه و احادیث متنافیه باشد از بزرگترین مهمات دینی و بهترین موجبات تقرب به آستان اقدس خداوندی است چرا که در آن نفع بی‌شماری برای مبتدیان و جولان در علم دین است و مخصوصاً از من خواستار شد رساله حضرت استاد ابوعبدالله (مراد شیخ مفید است) را که «مقنعه» نام دارد شرح نمایم چرا که این کتاب از حشو مبری و رساله‌ای است شافی و اکثر مسائل و احکام شرعیه را مشتمل است و چون مقصود از این شرح بیان مدارک اخبار فروع است از شرح قسمتی که حضرت شیخ قبل از شروع به کتاب طهارت در توحید و عدل و نبوت و امامت ذکر فرموده‌اند صرف نظر شد تا کتاب طولانی نشود و بنا دارم که ترتیب این کتاب را به ترتیب همان کتاب قرار داده و یک یک از مسائل آن را ذکر و ادله آنها را از ظاهر کتاب و یا تأویل و معنی آن یا از اخبار متواتره یا اخباری که قرآن مؤید آنها است و یا اجماع تمام مسلمین (اگر در مسئله وجود داشته باشد) یا فقط اجماع امامیه نقل نموده پس از آن احادیثی که از روات امامیه در آن مسئله وارد شده نیز ذکر کرده و رفع تضاد و منافات میان آنها را به یکی از جهات ذیل بردارم: یا به تأویل یکی از آنها و یا این که وجه فساد یک دسته از آنها به واسطه ضعف سند آن یا عمل اصحاب بر خلاف آن و اگر دو خبر متضاد از هر حیث مساوی شدند و به هیچ نحو نتوان یکی را بر دیگری ترجیح داد بیان کرده‌ام که عمل واجب است به خبری واقع شود که موافق با اصل بوده و ترک باید نمود خبری را که با اصل مخالف می‌باشد. همچنین اگر حکم در آنجایی باشد که نصی و خبری در آن موضوع وارد نشده است در این صورت نیز رجوع به اصل می‌نمایم و چون ممکن شود که این قبیل از احادیث را تأویل نمایم در صدد چاره‌جویی از راه طعن در سند و ضعف در دلالت آن برنمی‌آیم و کوشش می‌کنم که آن تأویل مطابق اثر و خبری باشد تا این که در فتوی و تأویل نیز عمل به اخبار کرده باشم اگر چه این رویه بر ما واجب نیست و بنا دارم که همین رویه را تا آخر کتاب معمول دارم و چنان رفع اشکال و شبهه‌ها را بنمایم که دیگر برای هیچکس راه اشتباه و اشکال نماند.
چون مشاهده کردم که انجام این امر دارای سودی عظیم در دین و فائده‌ای زیاد در شریعت است به انضمام وجوب انجام حق این دوست عزیز کمر به انجام مقصود بسته و خود را حاضر نموده که این امر را اطاعت کنم و از خداوند تبارک و تعالی امیدوار چنانم که اگر توفیق بر اتمام این کتاب یافتم و آن را چنان که گذشت بر صفحه کاغذ آوردم یکی از کتب کامل و تمام عیار در موضوع خود بوده و مشتمل بر بیشتر احادیثی که متعلق به احکام است بوده و به مسائلی که در این کتاب هست اشاره داشته باشد چرا که این شرح مختص به ذکر و نقل اخبار مسائلی است که در رساله مقنعه می‌باشد و من ادله مسائلی که در آن رساله نیست نقل نکرده‌ام و چنین در نظر دارم که اگر انشاء الله از تألیف این کتاب فراغت یافتم کتابی تألیف نمایم که به اندازه تواناییم یا شامل بر تمام اخبار امامیه یا اقلاً بیشتر آنها باشد و آنچه از بیان و توضیح و تأویل لازم داشته باشند بدان وفا نمایم.»
شیخ طوسی پس از ختم کتاب دیات طرق روایات خود را نقل فرموده و آورده است: «چنین گوید محمد بن حسن طوسی رحمة الله علیه در ابتداء این کتاب شرط کردیم فقط اکتفا به شرح مطالبی کنیم که در رساله مقنعه است بدین طرز که یک یک از مسائل آن را ذکر نموده و ادله ظاهره و ادله‌ای که به علم قطعی ما را راهنمایی کند ذکر نمائیم و با وجود این طرفی از اخبار عامه را در آن مسائل نیز نقل کنیم پس از آن آنچه اخبار از امامیه در آن مسئله رسیده بیاوریم و مطالب و اخبار متفق علیه و مختلف فیه را نیز ذکر نمائیم و بدین شرط خویش تا اواخر کتاب طهارت عمل کردیم ولی پس از آن چنین به نظرم رسید که بدین واسطه از مقصود اصلی دور خواهیم افتاد و این کتاب به آخر نخواهد رسید، لذا از آن نهج و طریقه دست برداشته و فقط به ذکر احادیث متفق علیه و مختلف فیه اصحاب خودمان قناعت کردم ولی بازبرگشته و با خود گفتم که استیفاء نهج اول بهتر از اطناب در غیر آن است لذا برگشتم و آنچه را واگذاشته و نقل نشده بود آوردم.»
از اینجا به خوبی برمی‌آید که طوسی شالوده استبصار و مبسوط و خلاف را در همین سخنان ریخته و در سر داشت که آن کتاب‌ها را هم بنویسد. در این کتاب جز فهرست خویش نگارش دیگری از خود یاد ننموده و پیداست که تهذیب نخستین کتابی است که او تألیف کرده و نزدیک پنج سال در آن کار کرده است. او تا نیمه‌های کتاب طهارة (پایان باب 13 تلقین المحتضرین) درباره شیخ مفید «قال الشیخ ایده الله» می‌نویسد و از آغاز کتاب صلوة است که می‌گوید «قال الشیخ رحمه الله» و از اینجا برمی‌آید که او یکی دو سه سال پیش از مرگ استاد بدین کار پرداخته است. او تا پایان از متن مقنعه پاره‌ای می‌آورد آنگاه به نقل احادیث می‌پردازد مگر این که در دو جلد نخستین به خوبی پیداست که این کتاب مانند گزارشی است بر مقنعه و در جلد سوم عبارت‌های آن گاهی دیده می‌شود و از مفید هم گاهی یاد می‌گردد. (دانش پژوه و دیگران)
تهذیب دارای بیست و یک کتاب و به هفت «جزء» تقسیم شده: 1. کتاب طهارت و صلوة؛ 2. کتاب زکوة؛ 3. کتاب صوم؛ 4. کتاب حج؛ 5. کتاب زیارات، جهاد و امر به معروف، کتاب دیون و قضاء و احکام مکاسب، تجارت و کتاب نکاح؛ 6. کتاب طلاق، عتق، ایمان و نذر و کفارات، صید و ذباحه و اطعمه و اشربه، وقوف و صدقات و کتاب وصایا؛ 7. میراث، حدود و کتاب دیات و اسناد تهذیب.
آغاز اثر
« الحمد لله ولی الحمد و مستحقه و صلواته علی خیرته من خلقه محمد و آله و سلم تسلیما ذاکرانی بعض الاصدقاء أیده الله ممن اوجب حقه علینا باحادیث اصحابنا ... و ما وقع فیها من الاختلاف و التباین و المنافاة و التضاد »
سوابق و چاپ‌های اثر
تحقیق سید حسن موسوی خرسان، بیروت، دار صعب، دارالتعارف، 1401ق، در ده جلد؛ تهران، سنگی، بی ناشر، 1317ق، رحلی، 445ص؛ تهران، سنگی، 1316-1318، رحلی، 445+1+482+5صص
شروح، حواشی و منظومه‌ها (در فنخا)
مشیخة التهذیب و الاستبصار؛ شیخ طوسی، محمد بن حسن (385-460)
حاشیة التهذیب = شرح التهذیب؛ عاملی، حسن بن زین الدین (1011-959)
حاشیة تهذیب الاحکام = شرح تهذیب الاحکام؛ سبط الشهید، محمد بن حسن (980-1030)
شرح تهذیب الاحکام = حاشیة تهذیب الاحکام؛ استرآبادی، محمد امین بن محمد شریف (-1033)
احیاء الاحادیث فی شرح تهذیب الحدیث؛ مجلسی، محمد تقی بن مقصود علی (1003-1070)
فهرست تهذیب الاحکام؛ تونی، عبدالله بن محمد (-1071)
مشارق الانوار فی شرح اخبار الائمة الاطهار؛ مجلسی، عبدالله بن محمد تقی (-1084)
شرح تهذیب الاحکام؛ قزوینی، خلیل بن غازی (1001-1089)
حاشیة تهذیب الاحکام؛ شیروانی، محمد بن حسن (1033-1098)
حجة الاسلام فی شرح تهذیب الاحکام؛ قمی، محمد طاهر بن محمد حسین (-1098)
فهرست تهذیب الاحکام؛ جنابذی، عبدالکافی (-11)
حاشیة تهذیب الاحکام؛ حر عاملی، محمد بن حسن (1033-1104)
تنبیه الاریب و تذکرة اللبیب فی ایضاح رجال التهذیب؛ بحرانی، هاشم بن سلیمان (-1107)
ترتیب التهذیب = جامع الاحکام الجسام فی احکام الحلال و الحرام؛ بحرانی، هاشم بن سلیمان (-1107)
ملاذ الاخیار فی فهم (شرح) تهذیب الاخبار = شرح تهذیب الاحکام؛ مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (1037-1110)
حاشیة تهذیب الاحکام؛ مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (1037-1110)
غایة المرام فی شرح تهذیب الاحکام؛ جزایری، نعمة الله بن عبدالله (1050-1112)
كنز الطالب و وسيلة الراغب؛ جزایری، نعمة الله بن عبدالله (1050-1112)
مقصود الانام فی شرح تهذیب الاحکام؛ جزایری، نعمة الله بن عبدالله (1050-1112)
حاشیة تهذیب الاحکام = تعلیقة تهذیب الاحکام؛ آقا جمال خوانساری، محمد بن حسین (-1125)
حاشیة تهذیب الاحکام؛ خراسانی، محمد جعفر بن محمد طاهر (1080-1175)
انتخاب الجيد من تنبيهات السيد؛ دمستانی، حسن بن محمد (-1191)
من لايحضره المحدث؛ شوشتری، محمد بن علی (-12)
حواشی تهذیب الاحکام؛ حسینی موسوی، شبر بن محمد (-12)
تهذیب الاحکام (ترجمه)؛ میرزا محمد بن محمد تقی (-12)
توضیح المرام فی شرح تهذیب الاحکام = تنقیح المرام فی شرح تهذیب الاحکام؛ عرفی طالقانی، محمد نعیم بن محمد تقی (-12)
فهرست تهذیب الاحکام؛ آقامحمد علی کرمانشاهی (1144-1216)
شرح و ترتیب مشیخه تهذیب و استبصار؛ استرآبادی، محمد جعفر بن سیف الدین (1198-1263)
فهرست تهذیب الاحکام؛ آباده‌ای، محمد جعفر بن محمد صفی (-1280)
حدیقة الانظار فی مشیخة الفقیه و التهذیب و الاستبصار؛ حائری، محمد علی بن قاسم (-13)
ترتیب اسانید تهذیب الاحکام؛ طباطبائی بروجردی، محمد حسین (1253-1340)
شرح تهذیب الاحکام
حاشیة تهذیب الاحکام (3 عنوان)
الرجال = مشترکات و مشتبهات رجال کتاب التهذیب و الاستبصار
مآخذ و منابع کتاب‌شناسی اثر
الذریعة 504/4 و 155/13-159
مشار عربی 228
کشف الحجب 147
ایضاح المکنون 341/1
دنا 431/3 - 466 (991 نسخه)
متن فنخا (فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا))
● تهذیب الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام / فقه، حدیث / عربی
tahḏīb-ul aḥkām fī ma‘rifat-il ḥalāl wa-l ḥarām
شیخ طوسی، محمد بن حسن، 385 - 460 قمری
šayx-e tūsī, mohammad ebn-e hasan (996 - 1069)
وابسته به: المقنعة فی الأصول و الفروع؛ مفید، محمد بن محمد (413-336)
تاریخ تألیف: 413ق
در میان شیعه امامیه چهار کتاب حدیث است که فوق العاده معتبر و مورد مراجعه و مدرک و مأخذ احکام شرعیه پس از قرآن کریم می‌باشد: اول کافی، دوم تهذیب الاحکام، سوم استبصار، چهارم من لایحضره الفقیه و چهار کتاب دیگر نیز پس از این کتب مذکوره جمع آوری شده و به نام اربعه متأخره نامیده می‌شوند و آنها عبارتند از وافی، وسائل، بحار الانوار، مستدرک الوسائل. «تهذیب» اولین تألیف دانشمند نامدار شیعی محمد بن حسن بن علی بن محمد طوسی است که این کتاب را از روی اصل‌های چهارصدگانه و کتاب‌های دیگر پرداخته است. طوسی برای یافتن آن اصل‌ها و کتاب‌ها دو کتابخانه بزرگ و پرارزش در دسترس داشت یکی کتابخانه استادش سید مرتضی دیگری کتابخانه شاپور پسر اردشیر وزیر بهاءالدوله دیلمی که از بهترین کتابخانه‌های جهان در آن زمان بوده و در بین السورین کرخ بغداد بنیاد گذارده شده بود. «تهذیب» او گزارشی است بر «المقنعة» استادش شیخ مفید و مفید هم مقنعه را برای «السید الامین» نوشته و نخست اصول دین سپس فروع را در آن آورده است. طوسی تهذیب را در روزگار استاد خود در 25 و 26 سالگی آغاز و پس از مرگ او (در 413ق) به پایان رساند. تهذیب از کتاب استبصار او مفصل‌تر است و مرتب است بر 393 باب و شامل 13590 حدیث و از کتاب طهارت تا آخر کتاب دیات را دارد. روش مؤلف چنین است که دلیل هر مسأله را ذکر و سپس به اخبار معارضه و جمع تأویل آنها پرداخته است و مذیل داشته به سلسله مشیخه و اسانید کتاب.
شیخ طوسی در تهذیب و استبصار گاهی همه سند را مانند کلینی یاد نموده و گاهی آغاز سند را انداخته، پاره دیگر آن را مانند من لایحضر قمی و نهایه خود آورده است. کلینی در کافی حدیث‌ها را از مشایخ خود روایت کرده و آنها را به نگارندگان اصل‌های چهارصدگانه می‌رساند. قمی در من لایحضر خبر را به راویان همان اصل‌ها که از زبان امام آنها را شنیده بودند رسانده است. دانشمندان دیگر خبرها را به همان اصل‌ها و کتاب‌ها رساندند. طوسی بر خلاف همه اینها رفتار کرده و رشته سند روایت‌ها را به نگارندگان کتاب‌هایی می‌رساند که در آنها از اصول چهارصدگانه و جز آن که در روزگار امامان و پس از آنها نوشته شده است بهره برده‌اند. چون در دو روشی که قمی و طوسی پیش گرفته بودند خبرها مرسل می‌شد و رشته سند پیوسته نبود و طریق روایت «وجاده» می‌گشت این بود که هر دو مشیخه‌ای نوشتند و شیوخ روایت خود را از نخستین کسی که از او روایت می‌کنند تا برسد به راوی اصل و دارنده و نگارنده کتاب‌ها و اصل‌های چهارصدگانه در آن یاد کردند. گرچه طوسی در پاره‌ای از روایت‌ها نام یکی یا دو راوی را انداخته و خبر را مرسل ساخته و از کتاب‌هایی هم گرفته که آنها از کتاب‌های دیگر گرفته شده‌اند و میان نگارندگان این کتاب‌ها هم پیوستگی نیست و طوسی بدین گسیختگی اشاره هم ننموده و خبر را به ساخت معنعن یاد کرده، پس مشیخه او این رخنه‌ها را پر نمی‌کند (روضات ص 558) و کتاب او با این مشیخه مانند کافی که در بیشتر جاها رشته سند را به دست داده است، نخواهد شد. گذشته از این در تهذیب خبرها خوب مرتب نشده و هر حدیثی در جای خود یاد نگردیده و باید همه جاها را گشت و خبرهای یک مسئله فقهی را یافت. این بود که کاشانی و عاملی و مجلسی به نوشتن وافی و وسائل و بحار پرداختند و توبلی و دیگران خواسته‌اند به تهذیب سروسامانی دهند.
مؤلف در مقدمه خود آورده است که: «با یکی از دوستان که بر من حق واجب داشت راجع به احادیث و اخبار شیعه امامیه گفتگو می‌کردیم چنین فرمودند: که در اثر انتشار اخبار متضاده در امور شرعیه مخالفین بر ما طعن می‌زنند و حتی گویند شما که به اهل سنت در اثر اختلافات آنها طعن می‌زنید خود نیز گرفتار آن می‌باشید و همین اختلاف اخبار موجب شد جمعی که دیانت خود را تقلیداً داشتند و از فضیلت و دانش بهره نداشتند از آن دست بردارند، از شیخ و استاد خود ابوعبدالله ایده الله (مراد شیخ مفید است) شنیدم که فرمودند: ابوالحسن هارونی علوی معتقد به مذهب حق و امامت بود در اثر اختلاف احادیث و عدم توانایی بر جمع کردن آنها و نفهمیدن معانی مقصوده از آنان از این طریقه دست برداشت. بنابراین این شرح کتابی که محتوی بر تأویل اخبار مختلفه و احادیث متنافیه باشد از بزرگترین مهمات دینی و بهترین موجبات تقرب به آستان اقدس خداوندی است چرا که در آن نفع بی‌شماری برای مبتدیان و جولان در علم دین است و مخصوصاً از من خواستار شد رساله حضرت استاد ابوعبدالله (مراد شیخ مفید است) را که «مقنعه» نام دارد شرح نمایم چرا که این کتاب از حشو مبری و رساله‌ای است شافی و اکثر مسائل و احکام شرعیه را مشتمل است و چون مقصود از این شرح بیان مدارک اخبار فروع است از شرح قسمتی که حضرت شیخ قبل از شروع به کتاب طهارت در توحید و عدل و نبوت و امامت ذکر فرموده‌اند صرف نظر شد تا کتاب طولانی نشود و بنا دارم که ترتیب این کتاب را به ترتیب همان کتاب قرار داده و یک یک از مسائل آن را ذکر و ادله آنها را از ظاهر کتاب و یا تأویل و معنی آن یا از اخبار متواتره یا اخباری که قرآن مؤید آنها است و یا اجماع تمام مسلمین (اگر در مسئله وجود داشته باشد) یا فقط اجماع امامیه نقل نموده پس از آن احادیثی که از روات امامیه در آن مسئله وارد شده نیز ذکر کرده و رفع تضاد و منافات میان آنها را به یکی از جهات ذیل بردارم: یا به تأویل یکی از آنها و یا این که وجه فساد یک دسته از آنها به واسطه ضعف سند آن یا عمل اصحاب بر خلاف آن و اگر دو خبر متضاد از هر حیث مساوی شدند و به هیچ نحو نتوان یکی را بر دیگری ترجیح داد بیان کرده‌ام که عمل واجب است به خبری واقع شود که موافق با اصل بوده و ترک باید نمود خبری را که با اصل مخالف می‌باشد. همچنین اگر حکم در آنجایی باشد که نصی و خبری در آن موضوع وارد نشده است در این صورت نیز رجوع به اصل می‌نمایم و چون ممکن شود که این قبیل از احادیث را تأویل نمایم در صدد چاره‌جویی از راه طعن در سند و ضعف در دلالت آن برنمی‌آیم و کوشش می‌کنم که آن تأویل مطابق اثر و خبری باشد تا این که در فتوی و تأویل نیز عمل به اخبار کرده باشم اگر چه این رویه بر ما واجب نیست و بنا دارم که همین رویه را تا آخر کتاب معمول دارم و چنان رفع اشکال و شبهه‌ها را بنمایم که دیگر برای هیچکس راه اشتباه و اشکال نماند.
چون مشاهده کردم که انجام این امر دارای سودی عظیم در دین و فائده‌ای زیاد در شریعت است به انضمام وجوب انجام حق این دوست عزیز کمر به انجام مقصود بسته و خود را حاضر نموده که این امر را اطاعت کنم و از خداوند تبارک و تعالی امیدوار چنانم که اگر توفیق بر اتمام این کتاب یافتم و آن را چنان که گذشت بر صفحه کاغذ آوردم یکی از کتب کامل و تمام عیار در موضوع خود بوده و مشتمل بر بیشتر احادیثی که متعلق به احکام است بوده و به مسائلی که در این کتاب هست اشاره داشته باشد چرا که این شرح مختص به ذکر و نقل اخبار مسائلی است که در رساله مقنعه می‌باشد و من ادله مسائلی که در آن رساله نیست نقل نکرده‌ام و چنین در نظر دارم که اگر انشاء الله از تألیف این کتاب فراغت یافتم کتابی تألیف نمایم که به اندازه تواناییم یا شامل بر تمام اخبار امامیه یا اقلاً بیشتر آنها باشد و آنچه از بیان و توضیح و تأویل لازم داشته باشند بدان وفا نمایم.»
شیخ طوسی پس از ختم کتاب دیات طرق روایات خود را نقل فرموده و آورده است: «چنین گوید محمد بن حسن طوسی رحمة الله علیه در ابتداء این کتاب شرط کردیم فقط اکتفا به شرح مطالبی کنیم که در رساله مقنعه است بدین طرز که یک یک از مسائل آن را ذکر نموده و ادله ظاهره و ادله‌ای که به علم قطعی ما را راهنمایی کند ذکر نمائیم و با وجود این طرفی از اخبار عامه را در آن مسائل نیز نقل کنیم پس از آن آنچه اخبار از امامیه در آن مسئله رسیده بیاوریم و مطالب و اخبار متفق علیه و مختلف فیه را نیز ذکر نمائیم و بدین شرط خویش تا اواخر کتاب طهارت عمل کردیم ولی پس از آن چنین به نظرم رسید که بدین واسطه از مقصود اصلی دور خواهیم افتاد و این کتاب به آخر نخواهد رسید، لذا از آن نهج و طریقه دست برداشته و فقط به ذکر احادیث متفق علیه و مختلف فیه اصحاب خودمان قناعت کردم ولی بازبرگشته و با خود گفتم که استیفاء نهج اول بهتر از اطناب در غیر آن است لذا برگشتم و آنچه را واگذاشته و نقل نشده بود آوردم.»
از اینجا به خوبی برمی‌آید که طوسی شالوده استبصار و مبسوط و خلاف را در همین سخنان ریخته و در سر داشت که آن کتاب‌ها را هم بنویسد. در این کتاب جز فهرست خویش نگارش دیگری از خود یاد ننموده و پیداست که تهذیب نخستین کتابی است که او تألیف کرده و نزدیک پنج سال در آن کار کرده است. او تا نیمه‌های کتاب طهارة (پایان باب 13 تلقین المحتضرین) درباره شیخ مفید «قال الشیخ ایده الله» می‌نویسد و از آغاز کتاب صلوة است که می‌گوید «قال الشیخ رحمه الله» و از اینجا برمی‌آید که او یکی دو سه سال پیش از مرگ استاد بدین کار پرداخته است. او تا پایان از متن مقنعه پاره‌ای می‌آورد آنگاه به نقل احادیث می‌پردازد مگر این که در دو جلد نخستین به خوبی پیداست که این کتاب مانند گزارشی است بر مقنعه و در جلد سوم عبارت‌های آن گاهی دیده می‌شود و از مفید هم گاهی یاد می‌گردد. (دانش پژوه و دیگران)
تهذیب دارای بیست و یک کتاب و به هفت «جزء» تقسیم شده: 1. کتاب طهارت و صلوة؛ 2. کتاب زکوة؛ 3. کتاب صوم؛ 4. کتاب حج؛ 5. کتاب زیارات، جهاد و امر به معروف، کتاب دیون و قضاء و احکام مکاسب، تجارت و کتاب نکاح؛ 6. کتاب طلاق، عتق، ایمان و نذر و کفارات، صید و ذباحه و اطعمه و اشربه، وقوف و صدقات و کتاب وصایا؛ 7. میراث، حدود و کتاب دیات و اسناد تهذیب.
آغاز: الحمد لله ولی الحمد و مستحقه و صلواته علی خیرته من خلقه محمد و آله و سلم تسلیما ذاکرانی بعض الاصدقاء أیده الله ممن اوجب حقه علینا باحادیث اصحابنا ... و ما وقع فیها من الاختلاف و التباین و المنافاة و التضاد
چاپ: تحقیق سید حسن موسوی خرسان، بیروت، دار صعب، دارالتعارف، 1401ق، در ده جلد؛ تهران، سنگی، بی ناشر، 1317ق، رحلی، 445ص؛ تهران، سنگی، 1316-1318، رحلی، 445+1+482+5صص
[الذریعة 504/4 و 155/13-159؛ مشار عربی 228؛ کشف الحجب 147؛ ایضاح المکنون 341/1؛ دنا 431/3 - 466 (991 نسخه)]
شرح و حواشی:
1- مشیخة التهذیب و الاستبصار؛ شیخ طوسی، محمد بن حسن (385-460)
2- حاشیة التهذیب = شرح التهذیب؛ عاملی، حسن بن زین الدین (1011-959)
3- حاشیة تهذیب الاحکام = شرح تهذیب الاحکام؛ سبط الشهید، محمد بن حسن (980-1030)
4- شرح تهذیب الاحکام = حاشیة تهذیب الاحکام؛ استرآبادی، محمد امین بن محمد شریف (-1033)
5- احیاء الاحادیث فی شرح تهذیب الحدیث؛ مجلسی، محمد تقی بن مقصود علی (1003-1070)
6- فهرست تهذیب الاحکام؛ تونی، عبدالله بن محمد (-1071)
7- مشارق الانوار فی شرح اخبار الائمة الاطهار؛ مجلسی، عبدالله بن محمد تقی (-1084)
8- شرح تهذیب الاحکام؛ قزوینی، خلیل بن غازی (1001-1089)
9- حاشیة تهذیب الاحکام؛ شیروانی، محمد بن حسن (1033-1098)
10- حجة الاسلام فی شرح تهذیب الاحکام؛ قمی، محمد طاهر بن محمد حسین (-1098)
11- فهرست تهذیب الاحکام؛ جنابذی، عبدالکافی (-11)
12- حاشیة تهذیب الاحکام؛ حر عاملی، محمد بن حسن (1033-1104)
13- تنبیه الاریب و تذکرة اللبیب فی ایضاح رجال التهذیب؛ بحرانی، هاشم بن سلیمان (-1107)
14- ترتیب التهذیب = جامع الاحکام الجسام فی احکام الحلال و الحرام؛ بحرانی، هاشم بن سلیمان (-1107)
15- ملاذ الاخیار فی فهم (شرح) تهذیب الاخبار = شرح تهذیب الاحکام؛ مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (1037-1110)
16- حاشیة تهذیب الاحکام؛ مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (1037-1110)
17- غایة المرام فی شرح تهذیب الاحکام؛ جزایری، نعمة الله بن عبدالله (1050-1112)
18- كنز الطالب و وسيلة الراغب؛ جزایری، نعمة الله بن عبدالله (1050-1112)
19- مقصود الانام فی شرح تهذیب الاحکام؛ جزایری، نعمة الله بن عبدالله (1050-1112)
20- حاشیة تهذیب الاحکام = تعلیقة تهذیب الاحکام؛ آقا جمال خوانساری، محمد بن حسین (-1125)
21- حاشیة تهذیب الاحکام؛ خراسانی، محمد جعفر بن محمد طاهر (1080-1175)
22- انتخاب الجيد من تنبيهات السيد؛ دمستانی، حسن بن محمد (-1191)
23- من لايحضره المحدث؛ شوشتری، محمد بن علی (-12)
24- حواشی تهذیب الاحکام؛ حسینی موسوی، شبر بن محمد (-12)
25- تهذیب الاحکام (ترجمه)؛ میرزا محمد بن محمد تقی (-12)
26- توضیح المرام فی شرح تهذیب الاحکام = تنقیح المرام فی شرح تهذیب الاحکام؛ عرفی طالقانی، محمد نعیم بن محمد تقی (-12)
27- فهرست تهذیب الاحکام؛ آقامحمد علی کرمانشاهی (1144-1216)
28- شرح و ترتیب مشیخه تهذیب و استبصار؛ استرآبادی، محمد جعفر بن سیف الدین (1198-1263)
29- فهرست تهذیب الاحکام؛ آباده‌ای، محمد جعفر بن محمد صفی (-1280)
30- حدیقة الانظار فی مشیخة الفقیه و التهذیب و الاستبصار؛ حائری، محمد علی بن قاسم (-13)
31- ترتیب اسانید تهذیب الاحکام؛ طباطبائی بروجردی، محمد حسین (1253-1340)
32- شرح تهذیب الاحکام
33- حاشیة تهذیب الاحکام (3 عنوان)
34- الرجال = مشترکات و مشتبهات رجال کتاب التهذیب و الاستبصار
نسخه‌های خطی این اثر
966 نسخه| ردیف | کتابخانه و مرکز نگهداری | شماره نسخه | کاتب | تاریخ کتابت | نوع خط | برگ | مشاهده |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 391 |
شورا
تهران
|
16989 | بی‌کاتب | 1059ق | نسخ | 399 | شناسنامه ← |
| 392 |
مرکز احیاء
قم
|
2495 | بی‌کاتب | 1060ق | نسخ | 280 | شناسنامه ← |
| 393 |
رضوی
مشهد
|
1643 | محمد شفیع | 1060ق | نستعلیق | - | شناسنامه ← |
| 394 |
مسجد اعظم
قم
|
57 | محمد على بن محمد صالح ابهری | دهه آخر جمادی الثانی 1060ق | نسخ | 354 | شناسنامه ← |
| 395 |
مرعشی
قم
|
13999 | عبدالفتاح بن مير سيد على الحسینی | 1034-1060ق | نسخ | 127 | شناسنامه ← |
| 396 |
رضوی
مشهد
|
21430 | عبدالحی بن محمد یزدی | دوشنبه 10 شعبان 1060ق | نسخ | 379 | شناسنامه ← |
| 397 |
مهدوی (کتابخانه)
قم
|
بدون شماره | محمد معصوم بن قمرالدین محمود | سلخ جمادی الاول 1060ق | - | - | شناسنامه ← |
| 398 |
گلپایگانی
قم
|
202-2/22 | محمد امین بن زید بن حسین الانصاری (آخر کتاب الصلاة) و محمد شفیع بن حیدر علی الحسینی السبزواری (آخر کتاب الجهاد) | جمعه 22 رمضان 1061، شنبه 7 ربیع الاول 1062 | نسخ | 438 | شناسنامه ← |
| 399 |
مرعشی
قم
|
10517 | بی‌کاتب | 1061ق | نسخ | 361 | شناسنامه ← |
| 400 |
حافظیان، ابوالفضل
قم
|
38 | بی‌کاتب | 27 صفر 1061ق | نستعلیق | 285 | شناسنامه ← |
| 401 |
دارالحدیث
قم
|
106 | بی‌کاتب | 27 صفر 1061ق | نسخ | 319 | شناسنامه ← |
| 402 |
شاهچراغ
شیراز
|
435 | محمد طاهر ابن علیرضا و عبدالفتاح جوزنی | 1061ق | نسخ | 578 | شناسنامه ← |
| 403 |
مدرسه صدر بازار
اصفهان
|
575 | محمد نبی بن محمد صالح تونی | دوشنبه سلخ جمادی الاول 1061ق (پایان کتاب الطلاق)، 27 جمادی الاول 1074 (پایان کتاب الديات)، 29 جمادی الاول 1075 (پایان مشیخه) | نسخ | 517 | شناسنامه ← |
| 404 |
رضوی
مشهد
|
20553 | تقی بن حیدر بن عبدالعزیز شوشتری | ربیع الاول 1062ق | نسخ | 297 | شناسنامه ← |
| 405 |
رضوی
مشهد
|
1958 | نوروز بن اسمعیل | سلخ 1062ق | نسخ | 362 | شناسنامه ← |
| 406 |
وزیری
یزد
|
1578 | بی‌کاتب | جمادی الثانی 1062ق | نسخ | 564 | شناسنامه ← |
| 407 |
رضوی
مشهد
|
15354 | ظاهراً موسی بن ابراهیم خادم حسینی تونی | نیمه جمادی الاول 1063ق | نسخ | 207 | شناسنامه ← |
| 408 |
مرکز احیاء
قم
|
799 | افضل بن خدا بخش دماوندی | چهارشنبه آخر ذیقعده 1063ق | نسخ | 315 | شناسنامه ← |
| 409 |
شورا
تهران
|
40 | بی‌کاتب | 1063ق | نسخ | 325 | شناسنامه ← |
| 410 |
مجتهد الزمان بیدگلی
بیدگل
|
19 | محمد مدعو به باقر کشمیری | 1063ق تا 1064ق | نسخ | 584 | شناسنامه ← |
| 411 |
شورا
تهران
|
478-طباطبائی | نبی تونی بن محمد صالح یزدی | 1064ق | نسخ | 398 | شناسنامه ← |
| 412 |
استادی، رضا
قم
|
نامعلوم | بی‌کاتب | 1064ق | نسخ | 111 | شناسنامه ← |
| 413 |
حقوق
تهران
|
69 - ج | محمد تقی بن حاجی ملک محمود قوژدی (صلاة) و عبدالباقی بن بدیع الزمان (زكاة تا زيارات) | 10 ربیع الاول 1064ق، تاریخ صوم ربیع الاول 1056 | نستعلیق | 422 | شناسنامه ← |
| 414 |
رضوی
مشهد
|
21176 | عبدالکاظم بن عبدالرضا شوشتری | شنبه 24 ربیع الثانی 1064ق | نسخ | 524 | شناسنامه ← |
| 415 |
رضوی
مشهد
|
1961 | محمد بن محمد حسین نیکنامی (كذا) توابع تون | یک‌شنبه 29 جمادی الثانی 1064ق | نسخ | 403 | شناسنامه ← |
| 416 |
رضوی
مشهد
|
18005 | سلطان محمدبن رفیع الدین محمد اصفهانی | 9 ذیحجه 1064ق | نسخ | 422 | شناسنامه ← |
| 417 |
خاتم الانبیاء
بابل
|
42/1 | محمد حسین بن شاه محمد تربتی | یک‌شنبه ربیع الثانی 1064ق | نسخ | - | شناسنامه ← |
| 418 |
دانشگاه بوعلی
همدان
|
53 | بهاء الدین محمد بن نظام الدین محمد قرشی ساوجی | 1064ق | نسخ | 229 | شناسنامه ← |
| 419 |
فیضیه
قم
|
371 | بی‌کاتب | 1065ق | نسخ | 302 | شناسنامه ← |
| 420 |
مرعشی
قم
|
4039 | محمد رضا بن یالکار بن شاهوردی جاملو (پایان کتاب طهارت) | با تاریخ 1065ق | نسخ | 249 | شناسنامه ← |