التوحید

● التوحید / کلام و اعتقادات / عربی at-tawḥīd ابن حیون، نعمان بن محمد، - 363 قمری ebn-e hayyūn, no‘mān ebn-e mohammad (- 974) به دستور: الامام المعز لدین الله مباحث توحید خداوند و صفات الهی و نفی شرک را از دیدگاه روایات پیامبر و اهل بیت او ـ صلوات الله علیهم اجمعین ـ با افزودن مباحث عقلی در این کتاب گرد آورده است. مؤلف، این اثر را به دستور امام معزالدین نگاشته و در مقدمه به تجلیل از او یاد کرده است. در ابتدای کتاب آمده است: «فبسطت هذا الکتاب علی ما قدمت ذکره فی اتیان حقیقة التوحید لله سبحانه و نفی التشبيه و الصفات عنه لا شریک له بما جاء فی ذلک عن الائمة من أهل بیت رسول الله صلی الله علیه و علی آله أجمعین مما أثروه و انتقل فیهم عنه و بما ذکرته مما أقامنی علیه و لخصه لی منه و أمرنی ببسطه ولی الزمان مولای الامام المعز لدین الله أمیر المؤمنین صلوات الله علیه و شرحت غریب ما جاء فی ذلک من اللفظ و غامض المعانی بمبلغ علمی و عرضت ذلک بعد أن جمعته علی امام الزمان الذی أمر بجمعه فنقحته و صححته و أمر بنشره أدام الله علو أمره و ابتدأت فیه بذکر خطبة لأمیر المؤمنین علی ابن أبی طالب صلوات علیه تعرف بالتوحیدة و هی قوله علیه السلام ... الحمد لله القدیم الدایم الحی الأحد الواحد الصمد الذی لم یزل بلا توهم غایة و آخر بلا انقطاع نهایة ...». مجدوع در فهرسه الکتب و الرسائل این کتاب را معرفی کرده و خطبه‌های شرح شده در آن را چنین بر شمرده است: «و ابتدأت فیه بذکر خطبة لأمیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام تعرف بالتوحیدة و هی قوله [الحمد لله القدیم الدائم الحی الأحد الصمد الذی لم یزل أولاً بلا توهم غایة ...] و أورد بعد الخطبة المذکورة و شرحها خطبته المعروفة و هی قوله [الحمد لله الذی خلق الأرواح والأجسام ...] ثم خطبته أعنی علی علیه السلام التی مطلعها [الحمد لله الذی لا تدرکه الشواهد ...] ثم توحیداً له مطلعه [الحمد لله الذی فاتت عظمته الوصف و التقدیر ...] ثم تحمیداً له و توحیداً مطلعه [الحمد لله ذی الالوهیة و الوحدانیة الذی خلق الخلق ...] ثم توحیداً له مطلعه [الحمد لله الدائم القدیم الذی لم یزل و لا یزال الی غیر نهایة و لا انتهاء له ...] ثم توحیداً له أیضاً، و قد أتاه رجل فقال یا أمیر المؤمنین هل تصف لنا خلق السماوات و الأرض و الجبال و البحار و کیف کان بدأ ذلک؟ فقبض علیه السلام بیده علی لحیته و هی بیضاء و هملتا عیناه. ثم قام فصعد المنبر فقال [الحمد لله الذی توحد بالربوبیة و تفرد بالالوهیة ...] ثم ما روی عن علیه السلام ان رجلاً أتاه فقال له یا أمیر المؤمنین هل تصف لنا رباً فتغیر وجهه. ثم قام فرقی المنبر و قال [الحمد لله الذی لا یعوزه المنع ...] و الی هاهنا أعنی الشیء الیسیر من شرح هذه الخطبة المذکورة، هذا الکتاب موجود، و الله أعلم کم یکن باقیة.» از گفته مجدوع بر می‌آید که نسخه‌های این کتاب ناتمام مانده است. در انجامه نسخه حاضر نیز آمده است: «قد تم الموجود من کتاب التوحید و هو یشتمل علی جزئین و من وجده فلیتممه و لا یقرأ هذا الکتاب الا باذن صاحب الأمر و الدعوة الهادیة و الا حرام غیر جائز النظر ...». [دنا 388/3]