تنویر المطالع و تبصیر المطالع

● تنویر المطالع و تبصیر المطالع = حاشية حاشية شرح المطالع = تعویذ المطالع و تبصیر المطالع = حاشية حاشية الجديدة على شرح المطالع / منطق / عربی tanwīr-ul maṭāliʿ wa tabṣīr-ul maṭāliʿ = ḥāšīyat-u ḥāšīyat-i š.-il maṭāliʿ دوانی، محمد بن اسعد، 830 - 908 ؟ قمری davvānī, mohammad ebn-e asʿad (1427 - 1503) وابسته به: حاشیة لوامع الاسرار فی شرح مطالع الانوار = حاشیة شرح المطالع = الحاشیة علی شرح المطالع القطبیة؛ جرجانی، علی بن محمد (740-816) حاشیه‌ای است از جلال الدین محمد بن اسعد دوانی بر حاشیه میر سید شریف جرجانی بر شرح مطالع قطبی. او دو حاشیه بر آن نوشته که به حاشیه قدیم و جدید معروف است و چون یکی از فضلا حاشیه‌ای بر آن نگاشته ـ که ظاهراً مراد او سید صدرالدین دشتکی و فرزند او غیاث الدین منصور است ـ این حاشیه را بر آن حاشیه نگاشته است. این حاشیه با عناوین «قوله - قوله» برگزار شده است. نام «تنویر المطالع» و «تعویذ المطالع» بعضاً به هر دو حاشیه اطلاق شده و تشویش و غلط در نسبت این دو رساله و نامگذاری آن در فهارس به وفور دیده می‌شود. صواب آن است که حاشیه قدیم و جدید دوانی، حاشیه بر حاشیه میر سید شریف است و ناظر به حاشیه میر صدرالدین. در کشف الظنون (1096/2 و 1104) دو حاشیه دوانی «الطبقات الجلالیة» و دو حاشیه دشتکی «الطبقات الصدریة» نام گرفته است. رساله حاضر همان «حاشیه جدیده» دوانی بر «حاشیه جدیده» دشتکی و با عنوان «قوله» می باشد. شیوه دوانی در این حاشیه چنین است که نخست از حاشیه میر سید شریف را نقل کرده و سپس به نقل سخن خود در حاشیه نخست و آنگاه (با عنوان «قیل» یا «قال بعض الناظرین») اعتراضات صدرالدین و غیاث الدین منصور دشتکی را آورده است. در بحث از تصدیق و تصور کسبی و بدیهی، نکته‌ای را در فرق بین این دو نوع ادراک یاد می‌کند و می‌گوید «این نکته را نخست در تعلیقات خود بر محاکمات آورده‌ام و محشی اخیر آن را از استنباطات فرزند (خلف صدق) خویش پنداشته است البته اگر چنین باشد فالفضل للمتقدم، اما من این نکته را چهل سال پیش از ولادت فرزندش گفته‌ام و از یکی از یاران موثق شنیدم که او (یعنی صدر) سال‌ها پیش حاشیه مرا بر محاکمات از شاگردان من به عاریت خواسته بوده است». از صدرالدین و فرزندش صریحاً هیچ نام نیاورده اما قرائن مسلم می‌دارد که بیشتر اعتراضات که با عنوان «قیل» یا «قال بعض الناظرین» است از صدر و گاه از غیاث الدین منصور است. ابتدای کتاب در نسخه‌های مختلف به لحاظ وجود خطبه در برخی نسخه‌ها و نبودن خطبه در برخی دیگر تفاوت دارد. آغاز: الحمد لله الذی اطلع من مطالع البراهین لوامع انوار الیقین وازاح بها ظلم الشکوک و الاوهام ... اما بعد فقد الجانی الحاح من یجب علی فی شرع الوداد انجاح ما موله ... الى النظر فیما علقه بعضی فضلاء الاشراف فی هذه الاطراف علی ما علقته علی حواشی المطالع فقد [کذا و صواب: قبل] برهة من الزمان ثم طرحته فی زاویة الهجران ... و ما علیه غیری من الافاضل الاخوان و العرض لدفع ما وقع من له من الانحراف عن منهج الانصاف ... فانه قد جاوز حد الاعتدال و اطال لسانه علی الافاضل ... مع انه لم یات بما یرتضیه اهل الکمال کانه دین بالطعن علی من تکلم فی هذا الكتاب حتى التزم رد كل سؤال و جواب ... و لعمری لو عورض بمثل ما اتی به ... لكان بذلك حقيقاً ... و سميته تنویر المطالع و تبصیر المطالع ... و لما طلع من مطالع الاقبال انوار الخلافة الباهره و سطع من مشارق الافضال آثار السلطنه القاهره ... اعنى انه لاح فی حندس ظلم الظلم و العدوان تباشير انوار دولة السلطان خليفة الرحمان ... السلطان بن السلطن ... رايت اعنونهما باسمه العالى ... فان وقع من خدام حضرته موضع الرضاء و القبول فذلك ... نهاية المسؤل ... قوله لما كان الجميل الخ قيل فان قلت سيعترف العلامه بان الجميل ههنا محمود به ... [دنا 377/3 (28 نسخه)]