تنقیح المرام

● تنقیح المرام / عرفان و تصوف / فارسی tanqīh-ol marām حافظ عنایت الله، ق 12 قمری hāfez ‘enāyat-ol lāh (- 18c) تاریخ تألیف: 1110ق رساله‌ای است عرفانی در بیان آراء و نظریات عرفای بزرگ همچون محی الدین ابن عربی و شاگردان وی درباره وحدت وجود و غیر آن، و رد آراء و افکار انحرافی. در مقدمه آمده است: «اعلم یا أخی ان هذه رسالة فی بیان نبذ من أحوال أخیار الأمه و مشارب أذواق أبرار البرية فی کل عصر من الزمان و فی کل وقت من الاوان الى یوم القیام و بیان وحدة شهودهم و وجودهم و بیان أنواعهم و اقسامهم و تنقیح مرامهم و تهذیب مقاصدهم بحیث یتباین کل واحد من آخر و لایشتبه حالهم علیک و یبین من تحریر عقائدهم و تقریر مسائلهم ما هو الحق من غیر نقصان و زيادة و تعسف و من غیر تعصب و تکلف». این رساله فاقد فصل و باب است ولی سربندهای «ای عزیز، ای عزیز» دارد. چنانکه مؤلف در جایی از رساله از گروهی منحرف یاد کرده و می‌گوید: «ای عزیز جماعتی پیدا شده‌اند در این زمانه که هزار و یکصد و ده است از سنه هجری و پیش از این قریب شصت سال کم و بیش منشأ ایشان ظاهر گردیده و الحال نشر شده‌اند و در قطار عالم شیوع پیدا کرده و خویش را از اهل وحدت وجود می‌شمارند و ادعای تحقیق دارند و عالم و فاضل جامع معقول و منقول می‌انگارند، مشرب ایشان آن است که حق تعالی را جل جلاله منحصر در معقول محض داند و واجب تعالی را جز مفهوم منتزع و مجرد از افراد عالم و خلف نمی‌شمارند ...». مؤلف، عقاید گروه مذکور را به تفصیل بیان کرده و می‌گوید: «... و این همه عقاید و مطالب را منسوب به حضرت شیخ کبیر قدس سره می‌نمایند و خویش را از مریدان ایشان می‌شمارند ... و از بعضی تصانیف شیخ خویش تمسک می‌گیرند علی الخصوص رساله تسویه و شرح او که از شیخ است ...». وی پس از نقل عقاید و افکار گروه مذکور، به رد آنها می‌پردازد و از تألیفات محی الدین ابن عربی، صدر الدین قونوی، عبدالرزاق کاشی، داود قیصری، جامی، سهرودی، مجم الدین کبری و ابوعلی سینا کمک می‌گیرد.