التنقیح

● التنقیح = اللمعات المشرقیة = تعلیقة فی المنطق = التنقیة = نقد المنطق / منطق / عربی at-tanqīḥ = al-luma‘āt-ul mašriqīyya = ta‘līqat-un fī-l manṭiq = at-tanqīya = naqd-ul manṭiq صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، 979 - 1050 قمری sadr-od-dīn-e šīrāzī, mohammad ebn-e ebrāhīm (1572 - 1641) رساله‌ای کوتاه و مختصر در بیان اصول و قواعد منطقی؛ دارای نه «اشراق»: 1. ایساغوجی، شامل یک مقدمه و چندین لمعه؛ 2. اقوال شارحه (شامل دو لمعه و یک خاتمه)؛ 3. باری ارمیناس (قضیه، شامل شش لمعه)؛ 4. جهات قضایا (شامل هفت لمعه)؛ 5. ترکیب دوم (= تشکیل قیاس و بیان اشکال، شامل هفت لمعه)؛ 6. قیاس خلف (شامل سه لمعه)؛ 7. اقسام مواد در قیاس؛ 8. برهان (شامل یک «تمهید» و چهار لمعه)؛ 9. مغالطه (سوفسطیقا شامل یک «تمهید» و یک لمعه). نام این کتاب در فهرست تألیفات ملا صدرا، یاد نشده و صاحب الذریعة در عنوان اللمعات المشرقیة که نام دیگر این کتاب است، در نسبت آن به مؤلف یاد شده، تردید نموده است. در این رساله هیچ یک از آثار ملاصدرا یاد نشده است. صدر المتالهین این رساله را به روشی خاص نزدیک به روش منطق حکمة الاشراق نگاشته و بر منطقیین خاصه متأخران اعتراضاتی دارد و آراء وی در این رساله خلاصه‌ای است از آراء او در تعلیقات منطق حکمة الاشراق و همان‌گونه که نام این رساله بر پشت یکی از نسخ این رساله نوشته شده می‌توان آن را «رساله‌ای در نقد منطق» به شمار آورد. ملاصدرا در این رساله قضیه سالبة المحمول را (که به گفته خود او در تعلیقات، از ابداعات متأخران است) از موجبه معدوله یا سالبه محصله جدا نمی‌داند. دیگر از آراء صدرا در این رساله که پیرو شیخ اشراق است الغاء جهات قضایا و برگردانیدن همه قضایای موجهه به موجبه کلیه حملیه ضروریه است. شیخ اشراق در این باره به اختصار سخن گفته و صدر المتالهین به توجیه و استدلال آن پرداخته است. سبزواری در منظومه این نظر شیخ اشراق را نقل کرده است: «و الشیخ الاشراقی ذو الفطانه ×× قد قصر القضیه فی البتانه». صدر المتالهین در این رساله، پس از بیان جهات قضایا بر طبق مشهور، نظر خود را در ذیل عنوان «لمعة اشراقیه» بیان داشته و در آغاز این لمعه چنین گوید: «الامتیاز بین القضایا بالعوارض دون الفصول» و این عبارت خود اشارت است به دلیلی برای اثبات نظر او. آغاز: بسمله. الحمدلله الذی رفع سماء العقل الهادی الی اصول الرای و فروع النقل ... و بعد فانی مهد الیک و هدایاک من المنطق الی اصول منقحا فصولها من (ن ل: عن) فصول فان اخذت الفطانة بیدک سهل علیک السبیل الی البسط و التحقیق و البحث و التفصیل ... انجام: و بعد مراعات ما ذكرناه سهل التحرز عن الاغاليط و لولا القصور و عدم التمييز لما تمت للمغالطه صناعة بل هى صناعة كاذبه ينتفع بالعرض بان صاحبها لايغلطه و لايغالط و يقدر ان يغالط المغالط و العصمة من الله فى كل الامور و من لم يجعل الله له نورا فما له من نور