تمهیدات

● تمهیدات = زبدة الحقایق فی کشف الدقایق / عرفان و تصوف / فارسی tamhīdāt = zobdat-ol haqāyeq fī kašf-ed daqāyeq عین القضاة، عبدالله بن محمد، 492 - 525 قمری ‘ayn-ol-qozāt, ‘abd-ol-lāh ebn-e mohammad (1100 - 1132) تاریخ تألیف: 515ق این کتاب که از معروف‌ترین آثار او است و به نام «تمهیدات» مشهور است در معارف و سلوک است و در خود رساله به نام «زبدة» نیز خوانده شده است. مؤلف آن را در 24 سالگی تألیف کرده [برخی این زمان را، سال تألیف «زبدة الحقایق» او دانسته‌اند که دارای صد فصل و به عربی است] و دارای ده «تمهید» است: 1. ظاهر و باطن؛ 2. طلب؛ 3. سه گونه خلق؛ 4. معرفت؛ تمهید 5. علم و اسلام و ایمان؛ 6. عشق؛ 7. روح قدسی و جسم؛ 8 حقیقت قرآن؛ 9. ایمان و کفر؛ 10. عرض مقصود؛ غرض و مقصود کتاب «از تفسیر آیه نور و مقام و وصول» است که به عبارتی خوب و آمیخته به اشعاری صوفیانه نگاشته است. در خلال آن گوشه‌هایی از سرگذشتش به دست می‌آید. مؤلف درباره این کتاب در «تمهید اصول دهم» چنین گفته است: «دریغا چه دانی که در این تمهید چند هزار مقام‌های مختلف باز پس گذاشتیم و از هر عالمی زبده در کسوت رموز در عالمی کم کتاب آوردیم تا بدید باشد که از آن عالم باین عالم چه توان آوردن. جرعه از کاسه لابل کثیر اقطره من بحر لجی. لابل شعاع من الشمس. دریغا اگر چه خونم بخواهند ریختن اما دریغ ندارم». باید دانست که این کتاب غیر از آن کتابی است که به نام «زبدة الحقائق» در کشف الظنون برای عین القضاة ضبط شده که حاوی صد فصل و شامل اصول سه گانه عبادات بوده و به عربی نگاشته است. چلبی می‌نویسد که زبدة الحقائق صد فصل دارد و به عربی است و چنین است آغاز آن «احمد لله سبحانه و تعالی علی نعم متواصلة» و در آن از سه اصل اعتقادات بحث شده است. بطوری‌که در مجله یادگار (ص 67 ش4 س3) هم آمده آنکه صد فصل دارد عربی است. نسخه‌ای از آن که در ذیحجه 596ق در مدرسه مجاهدیه مراغه نوشته شده و صد فصل دارد و به عربی است و در آن از رساله علائیه خود که درباره مذهب سلف نوشته است یاد نموده است. در دیباچه دارد «فهذه اللمعة موسومة بزبدة الحقائق ... و قد اودعتها مائة فصل». به عبارتی تمهیدات، باز تحریر فارسی همان «زبدة الحقایق» اوست با بیانی دیگر و مبسوط‌تر و شاعرانه‌تر؛ و از همین رو برخی آن را «زبده» خوانده و با رساله او خلط نموده‌اند. جامی در نفحات عبارتی از زبده یا تمهیدات آورده که در تمهید اصل 9 (ص38) دیده می‌شود ولی عبارت دیگر که درباره نگریستن به کتابهای حجة الاسلام در چهار سال سپس شاگردی او پس از یک سال نزد احمد غزالی در کمتر از بیست روز که او از زبده آورده است در عربی هست نه در فارسی (نیز طرائق الحقائق که گویا در این دو جا از جامی گرفته است)؛ در ریاض العارفین عبارتی از این کتاب که در پیش‌بینی از کشته شدن خود اوست و می‌گوید مرا هم «همین آش در کاسه است» آمده است و آن با اندکی جدایی در تمهیدات هست. شوشتری در سرگذشت طوسی از نگارش‌های او یک‌جا از «رساله زبده» یاد کرده و باز نوشته است: «و ترجمه کتاب زبدة الحقائق عین القضات همدانی و شرح مواضع مشکله آن به التماس و تکلیف امیر ناصر الدین محتشم که از داعیان طائفه اسماعیلیه بوده و کتاب اخلاق ناصری به اسم امیر ناصرالدین مذکور»؛ پیداست که خواجه نصیر طوسی زبده عربی را به فارسی در آورده است. آغاز: بسم الله الرحمن الرحیم. سپاس آن خدائی را که آفرید عالم را نه از اصلی و نه بر مثالی و استعانت نکرد به آفریدگار معینی یعنی بیاری. و مراد وی از آفریدن عالم نه آن بود تا خود را منفعتی از آن حاصل کند یا مضرتی از خود دفع گرداند بلکه بآفریدن پیدا کردن قدرت را و اظهار کردن عظمت را تا عاقلان بتوفیق وی راه یابند و بدانند که او سبحانه و تعالی حی است و قدیم است و مرید است و سمیعست و بصیر است و متکلمست و حکیم است و قادر است و باقی يفعل الله ما يشاء و يحكم ما يريد. هر چه خواست کرد و هر چه خواهد کند. نه از طاعت مطیعان احدیت او را کمالی و آرایشی و نه از معصیت عاصیان صمدیت او را نقصانی و آلایشی. هر که طاعت کرد آن نثاری بود که بر سر خود کرد و هر که معصیت کرد آن تبری بود که بر پای خود زد. از تکاپوی آب و خا مقدس است جلال او از گفتگوی خلایق منزه است کمال او لم يلد و لم يولد و لم يكن له كفوا احد. و صد هزاران صلات و تحیات مبارکات بر کالبد شریف و روح لطیف و خاک پاک آن صدر نبوت و تاج فتوت و ختم رسالت محمد مصطفی صلی الله علیه و اله و سلم باد و بر خلفانی نامدار. و فرزندان وی که همه سادات ملت و مهتر ان شریعت اند و سلم تسلیما کثیرا اما بعد این کتاب را تمهیدات نام نهادیم و بده تمهید قسمت کردیم برای عارفان و ارباب تحقیق و واقفان معنی تا در این تاملی شافی کنند و تفکری صافی نمایند تا تذکری ایشان را حاصل گردد انشاءالله و تعالی انجام: باش تا بعالم من رسی که زحمت بشریت در میان نباشد. بی خود (که خود) با تو بگویم آنچه گفتنی باشد. در عالم حروف بیش ازین عبارت نتوان آوردن. که (ولی) باشد که از ادبار خود برهیم و هنوز دور است و ارجو عن قریب میسر شود. «فان تولو فقل حسبی الله لا اله الا هو. علیه توکلت. و هو رب العرش العظیم » چاپ: تهران، انتشارات دانشگاه تهران، تحقیق عفیف عسیران، چاپ اول، 1931م، 203ص [الذريعة 283/8 و 234: 4 و 24: 12 و 302: 13 و 434/4؛ نسخه‌های منزوی: 1097/2 «تمهیدات؛ زبدة الحقايق» (40 نسخه)؛ فهرستواره منزوی 231/7؛ حاجی خلیفه 915/2 «زبدة الحقايق»؛ مشترک پاکستان 1360/3 (13 نسخه و منابع بیشتر)؛ دنا 319/3 (71 نسخه)]