تلخيص المفتاح في المعانى و البيان

● تلخيص المفتاح في المعانى و البيان / بلاغت / عربی talxīṣ-ul miftāḥ fī-l ma‘ānī wa-l bayān خطیب قزوینی، محمد بن عبدالرحمن، 666-739 قمری xatīb-e qazvīnī, mohammad ebn-e ‘abd-or-rahmān (1268 - 1339) وابسته به: مفتاح العلوم؛ سکاکی، یوسف بن ابی بکر (555-626ق) اهدا به: سلطان خواجه احمد تاریخ تألیف: گویا صفر 731ق سراج الدین ابی یعقوب یوسف بن ابی بکر بن محمد سکاکی کتاب جامعی در انواع ادب به جز لغت نگاشته به نام «مفتاح العلوم» در سه قسم: 1. صرف؛ 2. نحو؛ 3. معانی و بیان. سکاکی با اینکه عجمی‌نژاد بوده علوم یاد شده را با کمال استادی و استواری نگاشته که توجه دانشمندان ادب عربی را به آن جلب کرده و شروح و حواشی بسیاری بر آن نگاشته‌اند. قسم سوم این کتاب را خطیب قزوینی خلاصه کرده است و به نام «تلخیص المفتاح» موسوم داشته است؛ در یک «مقدمه» و سه «فن»: فن 1. علم معانی مشتمل بر هشت «باب»: 1) احوال اسناد خبری، 2) احوال مسندالیه، 3) احوال مسند، 4) احوال متعلقات فعل، 5) قصر، 6) انشاء، 7) فصل و وصل، 8) ایجاز و اطناب و مساوات؛ فن 2. علم بیان که در آن اقسام تشبیه و استعاره و کنایه را توضیح داده؛ فن 3. علم بدیع و هنرهای لفظی و معنوی شعر و نثر. چلبی در «حرف-ت»کشف الظنون و الذریعه (ج6) شارحان و کوتاه کنندگان تلخیص را برشمرده‌اند و ما نیز به برخی از آنها که در ایران نسخه‌ای معرفی شده را برشمرده‌ایم. آغاز: بسمله، الحمد لله على ما انعم و علم من البيان ما لم نعلم و الصلاة على سيدنا محمد خير من نطق بالصواب انجام: و جميع فواتح السور و خواتمها واردة على احسن الوجوه و اكملها يظهر ذلك مع التذكر لما تقدم من الاصول المذكورة فی الفنون الثلاثة. چاپ: هند، کلکته، 1815م؛ قاهره، چاپ سنگی، 1276 و 1280ق؛ مطبعة مصطفى البابی الحلبی واولاده، 1385ق. [کشف الظنون 1764/2 و 384/1 و 473/1؛ ریحانة الأدب 148/2؛ الاوقاف العامة موصل 69/2 و 129/4؛ دنا 297/3-300 (94 نسخه)] شرح و حواشی: 1- مفتاح تلخیص المفتاح؛ خلخالی، محمد بن مظفرالدین (-745) 2- مختصر المعانی = المختصر فی شرح تلخیص المفتاح = شرح تلخیص المفتاح = المختصر فی شرح التلخیص؛ تفتازانی، مسعود بن عمر (722-792) 3- المطول فی شرح تلخیص المفتاح = مطول؛ تفتازانی، مسعود بن عمر (722-792) 4- حاشیة المطول؛ هروی، ملاعلی (-9) 5- شرح شواهد المطول؛ سمرقندی، نصرالله بن عبدالمؤمن (-9) 6- الفلاح مختصر من تلخیص المفتاح؛ هروی، عثمان بن محمد (-9) 7- حاشیة حاشیة الخطائی علی مختصر المعانی؛ نظامی بسطامی، فصیح بن عبدالکریم (-9) 8- حاشیة المطول = حاشیة شرح تلخیص المفتاح = حاشیه میر بر مطول؛ جرجانی، علی بن محمد (740-816) 9- حاشیة المطول؛ سیرامی، یحیی بن سیف (-833) 10- حاشیة مختصر المعانی؛ اوبهی، جلال الدین یوسف (-833) 11- حاشیة المطول؛ حلبی، محمد بن عمر (-850) 12- الحاشیة علی مسألة «ما أنا قلت» = حاشیة حاشیة الشریف علی المطول؛ قوشچی، علی بن محمد (-879) 13- حاشیة المطول؛ ملا خسرو، محمد بن فرامرز (-885) 14- حاشیة مختصر المعانی؛ ابن فناری، حسن بن محمد شاه (840-886) 15- حاشیة المطول؛ ابن فناری، حسن بن محمد شاه (840-886) 16- حاشیة دیباجة المطول؛ ابن فناری، حسن بن محمد شاه (840-886) 17- حاشیة المطول = حاشیة شرح تلخیص المفتاح؛ لیثی سمرقندی، ابوالقاسم بن ابی بکر (-888) 18- حاشیة حاشیة الخطائی علی مختصر المعانی؛ غفاری، حامد بن برهان (-10) 19- حاشیة مختصر المعانی = حاشیة مختصر تلخیص المفتاح = حاشیه مختصر خطائی؛ خطایی، عثمان بن عبدالله (-901) 20- حاشیة المطول = حاشیة خطائی علی تلخیص المفتاح؛ خطایی، عثمان بن عبدالله (-901) 21- عقود الجمان فی المعانی و البیان = منظومة فی المعانی و البیان؛ سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر (849-911) 22- شرح عقود الجمان فی علم المعانی و البیان = حل عقود الجمان؛ سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر (849-911) 23- حاشیة مختصر المعانی = حاشیة الحفید؛ حفید تفتازانی، احمد بن یحیی (-916) 24- حاشیة المطول؛ حفید تفتازانی، احمد بن یحیی (-916) 25- حاشیة تلخیص المفتاح؛ حفید تفتازانی، احمد بن یحیی (-916) 26- الاطول = شرح تلخیص المفتاح؛ عصام الدین اسفراینی، ابراهیم بن محمد (873-951) 27- حاشیة مبحث تقدیم المسند الیه من المطول؛ عصام الدین اسفراینی، ابراهیم بن محمد (873-951) 28- معاهد التنصیص علی شواهد التلخیص؛ عباسی، عبدالرحیم بن عبدالرحمن (866-963) 29- شرح خطبة المطول؛ ملا عبدالله بن حسین یزدی (-981) 30- حاشیة حاشیة المطول؛ ملا عبدالله بن حسین یزدی (-981) 31- حاشیة حاشیة الخطائی علی مختصر المعانی = حاشیه ملا عبدالله یزدی بر حاشیه خطایی؛ ملا عبدالله بن حسین یزدی (-981) 32- الجوهر المكنون فی صدف ثلثة فنون؛ اخضری، عبدالرحمن بن محمد (918-983) 33- حاشیة حاشیة المطول = حاشیه میرزا جان بر مطول؛ میرزا جان باغنوی، حبیب الله (-994) 34- حاشیة حاشیة الخطائی علی مختصر المعانی؛ میرزا جان باغنوی، حبیب الله (-994) 35- شرح دیباجة مختصرالمعانی؛ رومی، عضدالدین بن عبدالسعاد (-11) 36- شرح المطول = حاشیة المطول؛ محمد هاشم (-11) 37- حاشیة حاشیة الخطائی علی مختصر المعانی؛ شیخ بهائی، محمد بن حسین (953-1030) 38- المعول فی شرح شواهد المطول؛ حویزی، عبد علی بن ناصر (-1053) 39- حاشیة مختصر المعانی؛ علیمی، یاسین بن رین الدین (-1061) 40- حاشیة المطول؛ سلطان العلماء، حسین بن محمد (1001-1064) 41- حاشیة المطول؛ سیالکوتی، عبدالحکیم بن شمس الدین (-1067) 42- حاشیة المطول؛ محقق خوانساری، حسین بن محمد (1016-1099) 43- انوار البلاغة = ترجمه مختصر المعانی؛ مازندرانی، محمد هادی بن محمد صالح (-1120) 44- شرح شواهد المطول؛ فارسی، محمد بن محمد (-1134) 45- تمحیص التلخیص = ملخص التلخیص؛ فاضل هندی، محمد بن حسن (1062-1137) 46- منية الحریص علی فهم ملخص التلخیص؛ فاضل هندی، محمد بن حسن (1062-1137) 47- التنصیص علی معانی التمحیص = سر التمحیص؛ فاضل هندی، محمد بن حسن (1062-1137) 48- منظومة البیان = ملخص التلخیص؛ حسینی سیفی، محمد بن محمد مهدی (-1150) 49- مطول (ترجمه)؛ محمد علی بن محمد باقر (-13) 50- حاشیة المطول؛ استرآبادی، محمد مهدی بن محمد شفیع (-1259) 51- حاشیة المطول؛ تنکابنی، محمد بن سلیمان (1234-1302) 52- شواهد المطول؛ تنکابنی، محمد بن سلیمان (1234-1302) 53- حاشیة مختصر المعانی؛ خوئی، علی بن علیرضا (1292-1350) 54- شرح المطول؛ تقوی بهبهانی، ضیاء الدین (1320-1388) 55- شرح شواهد المطول؛ کاشانی بیدگلی، محمد بن عبدالوهاب 56- شواهد مختصر المعانی؛ رضوی، محمد مهدی بن غیاث الدین 57- حاشیة حاشیة المطول؛ عبدالرحمن بن لطف الله 58- نظم الوشاح علی شواهد تلخیص المفتاح؛ عباسی 59- حاشیة المطول؛ عبدالکریم 60- حاشیة حاشیة الخطائی علی مختصر المعانی؛ مازندرانی، محمد بن شمس الدین محمد 61- حاشیة مختصر المعانی؛ چلبی، ابراهیم بن احمد 62- شرح شواهد المطول؛ بیدگلی کاشانی، محمد بن عبدالوهاب 63- تعلیقات قادریه = حاشیة حاشیة المطول؛ مولوی قادر بخش 64- حاشیة المطول؛ مازندرانی، حسین 65- تحریری از تلخیص المفتاح 66- حاشیة المطول (34 عنوان مختلف) 67- حاشیة المطول و حاشیة المختصر (2 عنوان مختلف) 68- حاشیة تلخیص المفتاح 69- حاشیة حاشیة الجرجانی علی المطول 70- حاشیة حاشیة الجلبی علی المطول 71- حاشیة حاشیة الخطائی علی مختصر المعانی (2 عنوان مختلف) 72- حاشیة حاشیة المطول 73- حاشیة حاشیة مختصر المعانی (2 عنوان مختلف) 74- حاشیة خطبة المطول 75- حاشیة دیباجة المطول 76- حاشیة شرح تلخیص المفتاح (2عنوان مختلف) 77- حاشیة شرح تلخیص المفتاح (5 عنوان مختلف) 78- حاشیة مختصر المعانی (8 عنوان مختلف) 79- شرح المطول 80- شرح تلخیص المفتاح (11 عنوان مختلف) 81- شرح خطبة المطول (2 عنوان مختلف) 82- شرح شواهد المطول (2 عنوان مختلف) 83- شرح شواهد المطول (2 عنوان مختلف) 84- شرح شواهد مختصر المعانی 85- شرح مختصر التلخیص 86- شرح مختصر المعانی (2 عنوان مختلف) 87- شواهد المطول 88- شواهد مختصر المعانی 89- المجمع الثالث فی خلاصة علم البدیع 90- مطول (ترجمه)