التكملة فی شرح التذكرة

● التكملة فی شرح التذكرة = شرح التذكرة النصيرية / هیئت / عربی at-takmila fī š.-it taḏkira = š.-ut taḏkirat-in naṣīrīya خفری، محمد بن احمد، - 957 ؟ قمری xafrī, mohammad ebn-e ahmad (- 1550) وابسته به: التذكرة النصيرية = تذکره نصیریه؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672) تاریخ تألیف: دوشنبه 4 محرم 932ق متن تذکره در هیئت از خواجه نصیر طوسی که به سال 657ق در رصد خانه مراغه آن را به پایان برده است و چون آن را پس از تحریر مجسطی نگاشت و به آن می‌نگریست، آن را شرح تحریر مجسطی نیز گفته‌اند. از اهمیت این کتاب آنکه جمشید کاشانی ریاضی‌دان بزرگ (-832ق) آن را به خامه خود رونویس کرد و صاحب الذریعه این رونویس را دیده است (الذریعه 4ش203). تذکره خواجه در چهار «باب» است: باب 1. مقدمات، در دو فصل: 1) هندسیات، 2) طبیعیات؛ باب 2. هیئت اجرام علوی، در چهارده «فصل»: 1) استدارة السماء، 2) ترتیب جرمها، 3) دوائر عظمی، 4) اوضاع، 5) ... ، 6) افلاک خورشید، 7) فلک‌های قمر، 8) فلکهای عطارد، 9) فلکهای دیگر ستارگان، 10) عرض ستارگان پنجگانه، 11) گشودن برخی مشکلات، 12) اختلاف مناظر، 13) اختلاف نورماه، 14) نطاق‌ها؛ باب 3. هیئت زمین، در دوازده «فصل»: 1) مجملات و اقلیم‌های هفتگانه، 2) خط استوا، 3) عرض کمتر از 90 درجه، 4) عرض برای شب و روز، 5) عرض بیش از میل کلی، 6) عرض 90 درجه، 7) مطلع برجها، 8) اندازه شبانه روز، 9) بامدادان، شفق، 10) اندازه ساعت، 11) درجه گذرگاه ستارگان، 12) خط نصف النهار؛ باب 4. ابعاد اجرام = فاصله ستارگان در هفت «فصل»: 1) مساحت کره زمین، 2) فاصله‌های ماه، 3) اندازه قطرهای ماه، 4) قطر خورشید، 5) دیگر فاصله‌های ستارگان زیرین، 6) فاصله ستارگان فرازین و جرم آنها، 7) فاصله ستارگان ثابت. این کتاب شروح بسیاری دارد یکی از آنها که جای گفتگوی ما است شرح محمد خفری است و «تکمله» نام دارد. شرحی است مزجی که حاوی گزارش میر سید شریف جرجانی (-816ق) می‌باشد و به حل مشکلات متن می‌پردازد. شارح در ابتدا می‌گوید: از آنجا که به‌واسطه علم هیئت اسرار مبدعات کشف و احوال مصنوعات واضح و روشن می‌شود و بندگان به‌واسطه قول خداوند «افلم ینظروا الى السماء فوقهم کیف بنیناها» تشویق به تأمل در آن شده‌اند و کتاب تذکره محتوی بر امهات مسائل علم هیئت است، شرحی در آن پرداختم تا در تحقیق مقاصد آن وافی و در حل معاقد و مشکلات آن کافی باشد و در آن استنباطات خود از کتاب‌های علماء قوم در این فن را اضافه نمودم. تکمله خفری مدتها به عنوان یک کتاب کلاسیک در هیئت تدریس می‌شد و مدرسان حاشیه‌ها بر آن نگاشته‌اند. آغاز: تعالیت یا ذا العرش الاعلى و ما اعظم شانک و تبارکت یا مبدع السماوات العلی ... اما بعد فیقول الفقیر الى الله الغنی محمد ... كان اجلى العلوم بیانا و اوثقها تبیانا هو علم الهیئة الذی انجام: و قد وقع الفراق عن الشرح تذكرة للاحباب و تبصرة لاولى الالباب على حسب اقتضاء الحال مع تزاحم الاشغال و تطرق البال یوم الاثنین رابع شهر محرم الحرام سنة 932 الهجریة فالحمدلله على افضاله و الصلوة على محمد و آله چاپ: این کتاب به گفته الذریعه و مشار چاپ شده است [دنا 284/3 (80 نسخه)؛ الذریعة 409/4 و 50/4-51 و 38/6-39؛ کشف الظنون 392/1؛ آثار و احوال خواجه از مدرس رضوی: 230؛ کشف الحجب 138؛ فارس شناسی ص 17؛ معجم المؤلفین 254/8-255] شرح و حواشی: 1- حاشية التكملة فى شرح التذكرة النصيرية؛ شیخ بهائی، محمد بن 2- حسین (953-1030)