تفصیل حالات قم

● تفصیل حالات قم = شرح حکومت قم / جغرافیا، تاریخ ایران / فارسی tafsīl-e hālāt-e qom = š.-e hokūmat-e qom ادیب مراغه‌ای، عبدالعلی بن علیخان، 1243؟ - 1302 قمری adīb-e marāqe’ī, ‘abd-ol-‘alī ebn-e ‘alī-xān (1828 - 1885) مؤلف این رساله که بر حسب امر ناصرالدین شاه قاجار حکومت قم را به عهده داشته (او چند بار حکمران قم بوده) شرحی از موقعیت و اوضاع قم و مضافات و منضمات آن را به رشته تحریر کشیده و به خطی خوش کتابت کرده و پیشکش حضور نموده است. مؤلف، ابتدا مقدمه‌ای مفصل در حمد و ستایش حضرت حق، پیامبر اسلام و ائمه طاهرین (ع) با نثری شیوا ارائه کرده، سپس به بیان علت بعثت انبیاء (ع) و سر وجود سلاطین پرداخته، پس از آن دلیل انتصاب خود به حکمرانی بر قم را شرح داده و تاریخ ورود خود را به قم، روز چهارشنبه سوم جمادی الثانی 1279 رقم زده است. پس از این مقدمه، به شرح جغرافی اقتصادی شهر قم پرداخته و اشاره‌ای نیز به شرح حال خادمان آستانه حضرت معصومه (ع) نموده است. سپس مطالبی است درباره نظم و امنیت شهر از تعیین کدخدا برای هر محله و تعیین مأمورین برای دروازه‌های ورودی شهر، تعیین قیمت نان و ارزاق عمومی و گوشت، نظم مسائل مربوط به امور زراعت و کشاورزی، اهتمام به امور یخچال‌های شهر، تقسیم آب رودخانه برای کشاورزان، تدبیر امور آستانه حضرت معصومه (ع) و رسیدگی به مسائل بست و در افتادن با متولی باشی و خدام آستانه مقدسه، تنظیم امور کاروان سراها، حمام ها، مدارس، حصار شهر و محدود کردن محدوده بست نشینی به آستانه مقدسه تا حدود دارالشفا، و التزام گرفتن از خادمان آستانه در حفظ امنیت زائران آستانه، تعیین کدخدایی جهت آستانه حضرت معصومه (ع) سرشماری نفوس و خانوارهای شهر قم که در آن زمان 3968 خانوار بوده‌اند و تعداد نفوس آن 22473 نفر بوده است. ظاهراً این رساله مربوط به دوره نخستین حکمرانی او بر قم و مربوط به سال‌های 1279 تا 1284 ق باشد. (حافظیان) آغاز: بسمله. حمد بی حد و ثنای بلاعد یگانه احدی را سزد که ذات مقدسش مبری از آلایش صفاتست و معری از اقتران بمخلوقات نه با شیئی قرین است ... چون این خانه زاد قدیمی و غلام زاده صمیمی عبدالعلی ابن حاجی علیخان حاجب الدوله و ضیاء الملک و اعتماد السلطنة وزیر عدلیه اعظم ایران ... یکچندی حکومت دارالایمان قم ... بعهده این خانه زاد مقرر ... و آنچه منظور نظر کیمیا اثر همایون ... این خانه زاد ساخته و خواسته شود ... شهر قم شهریست عظیم السواد و عدیم البنیاد و اکثر اهل بلد زارع و در علم زراعت بارع ولی از کثرت توارد صدمات متوالیه متواتره همه ناچیز و فقیر ... الی آخر. انجام: و از جمله کارهای عمده که درین ولایت در بین این کارها صورت داد خانه شماری و تعداد نفوس بود آنچه که خدایان طومار داده و قلمداد نموده‌اند سه هزار و نهصد و شصت و هشت در خانه نوشته‌اند و بیست و دو هزار و چهار صد و هفتاد و سه نفر عدد نفوس اینجا را قلمداد نموده‌اند فواید این عمل را اعلیحضرت همایون ... از همه کس بهتر میداند ... خداوند وجود مسعود مبارک اعلی حضرت همایون شاهنشاهی ولی نعمت کل ممالک محروسه ایران را پاینده و مستدام بدارد. چاپ: به کوشش علی رفیعی علامرودشتی، میراث اسلامی ایران، دفتر دهم، 1378ش، با عنوان «خاطرات ادیب الملک حکمران قم» [اثرآفرینان 1202/4-1203؛ حدیقة الشعراء 114/1-116؛ فهرستواره منزوی 1006/2؛ المآثر و الآثار، ص 191؛ مکارم الآثار 1202/4-1203؛ میراث اسلامی ایران 449/10-496]