تفسیر شاهی

● تفسیر شاهی = آیات الاحکام / تفسیر / فارسی tafsīr-e šāhī = āyāt-ol aḥkām جرجانی، ابوالفتح بن مخدوم، - 976 ؟ قمری jorjānī, ab-ol-fath ebn-e maxdūm (- 1569) اهدا به: شاه تهماسب صفوی (930-984) تاریخ تألیف: 974ق چون پایه احکام و مقررات حقوقی و مذهبی مسلمانان و مدرک پیدایش آن قوانین قرآن می‌باشد، از این روی از آغاز قرن سوم بلکه از میانه قرن دوم هجری دانشمندان بر آن شدند که آیه‌ها و جمله‌هایی را از قرآن که درباره حکمی از احکام است و یا از آن حکمی و قانونی بیرون می‌آید جداگانه جمع و تدوین و تفسیر نمایند. ابن الندیم در الفهرست زیر عنوان «الکتب المؤلفة فی احکام القرآن» کتاب‌هایی به اشخاص ذیل نسبت داده است: 1. کتاب احکام القرآن از اسماعیل بن اسحاق قاضی؛ 2. احکام القرآن مطابق مذهب مالک؛ 3. احکام القرآن از احمد بن معدل؛ 4. احکام القرآن از ابو بکر رازی مطابق مذهب اهل عراق؛ 5. احکام القرآن از محمد بن ادریس شافعی؛ 6. مجرد احکام القرآن از یحیی بن آدم؛ 7. احکام القرآن از کلبی آن را از ابن عباس روایت کرده؛ 8 ایجاب التمسک باحکام القرآن از یحیی بن اکثم؛ 9. احکام القرآن از ابو نور ابراهیم بن خالد؛ 10. احکام القرآن از داود بن علی؛ 11. الایضاح عن احکام القرآن از نگارنده ناشناس. همان‌طور که مؤلف الذریعه نیز گفته اولین کسی که در این موضوع کتاب نوشته ابونصر محمد بن سائب کلبی است که به سال 146 وفات کرده، لیکن سیوطی (-911) در «الاتقان فی علوم القرآن» قدیمترین کتاب در این فن را به محمد بن ادریس شافعی (-204) نسبت داده و چلبی (-1067) نیز از او پیروی نموده است. در کشف الظنون زیر عنوان «احکام القرآن» پس از ذکر شافعی این اشخاص را نام برده: علی بن حجر سعدی (-244)، ابواسحاق اسماعیل بن اسحاق ازدی بصری (-282)، ابوالحسن علی بن موسی بن یزداد قمی (-305)، احمد بن محمد طحاوی (-321)، ابومحمد قاسم بن اصبع قرطبی نحوی (-340)، منذر بن سعید بلوطی قرطبی (-355)، احمد بن علی جصاص رازی (-370)، مکی بن ابوطالب قیسی (-437)، ابو بکر احمد بن حسین بیهقی (-458)، ابوالحسن علی بن محمد کیاهراسی بغدادی (-504)، محمد بن عبدالله بن عربی حافظ (-543). مؤلف الذریعه (در ج 1 ص 40-44) اشخاص ذیل را بر فهرست مذکور افزوده است: قطب الدین راوندی (-573)، فاضل مقداد (-826)، کمال الدین بن حسن بن محمد استرآبادی صاحب معارج السئول ( -891)، شیخ احمد بن عبدالله بن متوج بحرینی شاگرد فخرالمحققین پسر علامه حلی (قرن هشتم) خود و پسرش شیخ ناصر ابن احمد هر یک کتابی در این فن دارند، شرف الدین علی شیفتگی (-907)، محمد بن حسن طبسی (قرن دهم)، میر ابوالفتح شریفی (-976)، ملا احمد مقدس اردبیلی (-993)، شاه قاضی یزدی صاحب تفسیر قطب شاهی (ن-1021)، فاضل جواد بن سعدالله کاظمی شاگرد بهائی (قرن یازدهم)، شیخ احمد جزائری، میر سید علی بن علی استرآبادی رجالی (-1026)، سید محمد سعید قهپائی (-1092)، سید محمد حیدر عاملی (-1139)، میر سید ابراهیم قزوینی (-1149)، سید محمد قلی هندی (-1260)، ملا محمد جعفر شریعتمدار (-1263)، شیخ محمد باقر قائنی بیرجندی (-167). اینان معروف‌ترین کسانی هستند که در این مسئله به فارسی یا عربی تألیفی دارند و می‌توان گفت بهترین و مشهورترین آنها در زبان فارسی کتاب تفسیر شاهی است که نگارش میر سید ابو الفتح حسینی شریفی بن میر مخدوم بن میر شمس الدین محمد بن میر سید شریف جرجانی معروف می‌باشد. وی کتاب خود را بر چهل و دو «کتاب» به ترتیب کتاب‌های فقه از باب طهارت تا باب دیات مرتب ساخته است. (علینقی منزوی) این تفسیر به توضیح لغات و نکات ادبی و بلاغی نیز کاملاً توجه دارد. مفسر معتقد است بر قرآن تحریف و تبدیل و حتی نسخ راه پیدا نکرده و از موارد مذکور مصون است. به گفته او آیات قرآنی بر چهار قسم است: بخشی در مدح و منقبت پیامبر و ائمه اطهار و مؤمنین صلوات الله علیهم اجمعین و بخشی در مذمت و نکوهش کفار و منافقین و سایر مخالفین و قسمی در مسائل و احکام شرعی و پاره‌ای در قصص و امثال است. آغاز: بسمله، فاتحه فایحه کتاب کتاب فصاحت مآب و خطبه واضحه خطاب خطاب بلاغت انتساب، حمد و ثنای متکلمی است عز شانه ... انجام: این است آخر کلام در این مقام و اتمام تفسیر آیات احکام مشتمل بر تحقیقات متعلقة به نظم کلام و تدقیقات لایقه به معنی و مرام که به دولت نواب کامیاب همایون اعلی خلخال اختتام در پاکشید و از پرده خفا بر صفه ظهور جلوه گر گردانید و از شمایم ختامه مسک دماغ جان طالبان را معطر گردانید و الحمدلله ... و عترته الطاهرین. چاپ: با تصحیح ولی الله اشراقی، تهران، 1362ش، انتشارات نوید، در دو جلد [دنا 168/3 (37 نسخه)؛ الذریعة 277/4؛ نسخه‌های منزوی 32/1]