تفسیر التحریر

● تفسیر التحریر = شرح تحریر مجسطی / هیئت / عربی tafsīr-ut taḥrīr = š.-e taḥrīr-e majasṭī نظام الاعرج، حسن بن محمد، - 728؟ قمری nezām-ol-a‘raj, ḥasan ebn-e moḥammad (- 1328) وابسته به: تحریر المجسطی = تحریر مجسطی؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672) اهدا به: سعدالدین محمد بن علی تاج الاسلام ساوی تاریخ تألیف: 704ق مؤلف در دیباچه این گزارش بر تحریر مجسطی طوسی که به «قوله- اقول» است پس از ستودن مجسطی و طوسی و تحریر او می‌گوید که من تعلیق‌هایی بر تحریر خواجه نوشته بودم و آنها را به قطب شیرازی (-710) نمودم او دستور داد که آنها را گرد آورم تا پراکنده نگردد و از میان نرود این بود که من آنها را فراهم آوردم. در پایان می‌گوید که من نکته‌ها در اینجا آوردم و موشکافی‌ها کردم و سالم میان بیست و سی می‌باشد و از مرز و بوم و کسان و خویشان هم دورم. این تفسیر در 13 گفتار است و خود آن را در دیباچه «تفسیر التحریر» نامیده است. و از سال تألیف این رساله و توضیح بالا برمی‌آید که نیشابوری نزدیک 680 زاده شده و خواجه طوسی (597-672) را ندیده و با قطب شیرازی آشنا بوده و از او آموخته است. او تذکره طوسی را پس از تفسیر تحریر به سال 711 نوشته است. (دانش پژوه، با تصرفات). دیباچه نسخه‌های این کتاب متفاوت است و در پاره‌ای از آنها از کسی یاد نشده و دیباچه کتاب کوتاه است. ظاهراً نظام اعرج این کتاب را در دو بخش «سفر» نوشته و از بخش نخست تنها مقاله 6 را در جمادی الثانی 704 به پایان رسانیده اما دیگر مقالات این بخش را در 702 نوشته و این تأخیر به دلیل سفر او از گرگان به آذربایجان رخ داد (ذیل مقاله 6). خاتمه همه مقالات را به تفصیل می‌نگارد و تاریخ دقیق آن را ضبط می‌کند نظام نیشابوری در این کتاب به تکرار از شرحی دیگر و بسیار مبسوط که بر مجسطی خواهد نوشت یاد می‌کند و تحقیق در پاره‌ای از مباحث را بدان وامی‌گذارد. در پایان مقاله 7 می‌گوید: «بهترین کتاب درباره صور ثوابت همان است که صوفی نوشته من خلاصه‌ای از کتاب او را با تمام صور در شرح موعود گنجانیده‌ام اما این شرح حاضر گنجایش این تفصیل را ندارد». آغاز: بسمله و به نستعین. السعد قرین من صدر کلامه بالحمد لواهب السعادة و لمن ارسل من اعلق ... و بعد فمن المعلوم ان کتاب المجسطی المنسوب الی بطلمیوس القلوذی، کتاب شهد له العاملون فی اختراعه بالقدح المعلی انجام: و ان ینعم علیه لحظة فلحظة سعادة و یسری و یجدد له ساعة فساعة کرامة و بشری و یرحم الله (من) قال آمینا. [آثار و احوال خواجه 204؛ دنا 126/3 (22 نسخه)]