تفسیر الامام العسکری

● تفسیر الامام العسکری = تفسیر امام حسن عسکری / تفسیر / عربی tafsīr-ul imām-il ‘askarī = tafsīr-e emām hasan-e ‘askarī ؟ حسن بن علی (ع)، امام یازدهم، 232 - 260 قمری hasan ebn-e ‘alī (‘), emām-e yāzdahom (847 - 875) کتابی است که به حضرت امام عسکری یازدهمین امام شیعیان نسبت داده شده است. قسمت موجود از آن به روایت شیخ صدوق محمد بن علی بن بابویه قمی از استادش ابوالحسن محمد مفسر استرآبادی از ابویعقوب یوسف بن محمد بن زیاد و هم از علی بن محمد بن یسار از امام حسن عسکری علیه السلام است. بنا بر نقل محمد بن قاسم استرآبادی، ابویعقوب یوسف بن محمد بن زیاد و ابو الحسن علی بن محمد بن سیار از شیعیان و شاگردان حضرت بودند که آن را در مدت هفت سال به آنان املا فرموده است. این تفسیر به سبک نقلی گردآوری شده و تفسیر تمام قرآن نیست بلکه از ابتدای فاتحة الکتاب تا آیه 283، از سوره «بقره» است. درباره این تفسیر بحث‌های فراوانی است. جمعی چون علامه حلی در «خلاصة الاقوال» آورده است که این تفسیر را مفسر استرآبادی از یوسف بن محمد و از علی بن محمد از حضرت امام علی النقی (ع) روایت کرده و مفسر استرابادی را قدح و جرح نموده و راویان مذکور را مجهول و این کتاب را از موضوعات سهل دیباجی به روایت پدرش دانسته است. میرداماد نیز در کتاب «شارع النجاة» فارسی خود در بحث ختان گفته است: جمعی چون ابوعلی قالی در «منتهی المقال» در ذیل ترجمه محمد بن القسم یا ابن ابی القسم چنین گوید: ابوجعفر بن بابویه از او روایت کند ضعیف و کذاب است و نیز از او تفسیری روایت می‌کند که از دو نفر مجهول الحال روایت کرده که یکی از آنها یوسف بن محمد بن زیاد، و دیگری علی بن محمد بن بشار، و هر دو اینها از پدرانشان از ابوالحسن الثالث علیه السلام و این تفسیر ساختگی و از جعلیات سهل دیباجی از پدرش می‌باشد و احادیث دیگری از قبیل منکراتی که در این تفسیر است جعل کرده است. مرحوم حاجی نوری در ترجمه محمد بن قاسم استرآبادی می‌گوید: صدوق در «من لایحضر الفقیه»، «امالی»، «علل الشرایع»، و ابو منصور احمد بن علی بن ابی طالب در کتاب «احتجاج»، ابن شهر آشوب در «مناقب»، محقق ثانی علی بن عبدالعالی کرکی در «اجازه»اش به صفی الدین حلی، شهید ثانی در «منیة المرید» نسبت این کتاب را به امام یازدهم تأیید کرده‌اند. به همین دلیل بسیاری از محدثین و مفسران اخبارگرا به این کتاب اعتماد ویژه‌ای کرده‌اند. در من لایحضره الفقیه (6: 514) ترجمه آقایان صدر بلاغی و علی اکبر غفاری درباره انتساب کتاب چنین آمده است «و آنچه نظر ما است هم درباره تفسیر و هم درباره مؤلفش این است که اختلاف را رها کنیم و به خود تفسیر مراجعه کرده تا حق ظاهر شود در این تفسیر موجود که ثابت نیست همان باشد که مصدر صدوق - علیه الرحمة - بوده مطالب درستی هست که نسبتش را به معصوم می‌توان داد. و مطالبی هم هست که به هیچ وجه نمی‌توان آن را به معصومین نسبت داد نه تنها به معصومین علیهم السلام بلکه حتی به یک فرد مسلمان امامی مذهب که به اصول امامیه پای بند باشد نمی‌توان نسبت داد». آغاز: الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین و سلم کثیراً قال محمد بن علی بن محمد بن جعفر بن دقاق حدثنی انجام: امتنع عن اداء الشهادة اذ كانت عنده و لا تكتموا الشهادة و من يكتمها فانه آثم قلبه یعنی کافر قلبه چاپ: بارها چاپ شده؛ مشار عربی 199؛ دارالخلافه طهران، سنگی، 1268ق، وزیری، 308+1صص؛ تبریز، بی ناشر، 1315ق، رحلی، 296ص؛ و ... [الذریعة 283/4 و 285/4-293رقم 1295؛ مکتبة امیر المومنین 249/1؛ مجله پژوهشهای قرآنی شماره 5 و 6 (بهار و تابستان 1375ش)، مقاله نگاهی به تفسیر منسوب به امام حسن عسکری، سعید رضوی، ص 312-331؛ دنا 122/3 (95 نسخه)] شرح و حواشی: 1- آثار الاخيار = ترجمه تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام؛ زواره ای، علی بن حسن (-10) 2- عين المعارف في تفسير القرآن؛ عاملی شامی، ابراهیم بن جعفر (-11) 3- تفسیر امام حسن عسکری (منتخب) (دو عنوان)