تعلیقات وصاف

● تعلیقات وصاف / تاریخ ایران / فارسی ta‘līqāt-e vaṣṣāf فرهاد میرزا قاجار، 1233 - 1305 قمری farhād mīrzā qājār (1818 - 1888) وابسته به: تجزية الامصار و تزجية الاعصار = تاریخ وصاف = تجزية الامصار و ترجمة الاعصار؛ وصاف الحضره ، عبدالله بن فضل الله (663-730ق) بر نسخه‌ای از تاریخ وصاف چاپ سنگی (5 مجلد در یک مجلد با فرهنگ لغات). او به طور دقیق از اول تا آخر کتاب را مقابله کرده و تعلیقات سودمند ادبی و لغوی و تاریخی بر آن نوشته و برخی لطائف و نوادر نیز دارد و از آن جمله است تعلیق او در حاشیه ص 169 (ج اول) این تصحیحات و تعلیقات گاه حواشی دو صفحه بزرگ را فرا می‌گیرد و فرهاد میرزا در آخر هر مجلد گواهی بر مقابله و تصحیح با تاریخ نوشته و از آن جمله در پایان مجلد پنجم ( قبل از فرهنگ) چنین نوشته است: «مقابله و مناظره و مطالعه جلد پنجم با خاطر مستمند و حالتی نژند روز پنج شنبه یازدهم شهر ربیع الثانی ... سنة 1275 هجری مطابق سیم آذرماه جلالی موافق 18 نوامبر ماه انگلیسی سنة 1858 مسیحی در دارالخلافه طهران ... به انجام رسید در تصحیح این نسخه کمال سعی و جهد را مبذول داشت ولی باز چندین لغت ترکی و عبارت کتاب معلوم نشد». تاریخ پایان تصحیح کتاب اواسط شوال همین سال است. به نظر می‌رسد که فرهاد میرزا بار دیگر به تاریخ 1292 به تصحیح این نسخه پرداخته اما گویا تصحیح دوم تا مجلد سوم ادامه یافته زیرا قرینه‌ای بر تصحیح ثانوی ج 4-5 در این نسخه نیست (در پایان مجلد 1-2 گواهی تصحیح دوم به خط فرهاد میرزا و در پایان ج 3 به خط دیگر دیده می‌شود). نیز چنین به نظر می‌رسد که فرهاد میرزا در تصحیح و مقابله این کتاب همکارانی داشته که در تصحیح کتاب با آنان مشاوره می‌کرده و در پایان مجلد دوم از همکاران خود این گونه یاد می‌کند: «مناظره و مقابله جلد ثانی وصاف شب سه‌شنبه پنجم رمضان المبارک من شهور سنه 1274 هجری ... به اتمام رسید و با وجود این که مهما امکن در تصحیح او سعی شده و از اهل فضل و کمال اعنی محمد قاسم خان و محمود خان ملک الشعراء و احمد خان ...تحقیق شد باز چند موضع از نظم و نثر بواسطه غلط بودن نسخه‌ها درست معلوم نشد ...». در پایان مجلد 1-3 گواهی تصحیح دیگری است با تاریخ 1292 و بدون امضاء به این عبارت: « در کمال خانه نواب ... معتمد الدوله ... لغت نویسی و تصحیح و مقابله جلد ...وصاف به اتمام رسید.» در کنار آخرین صفحه ج 5 (پیش از فرهنگ‌نامه) یادداشتی است به قلم شکسته نستعلیق زیبا و مورخ 1275 که دراثر وصالی نام نویسنده - اگر نیز بوده - خوانده نمی‌شود و این یادداشت درباره اهمیت و سودمندی تصحیحات و تعلیقات فرهاد میرزا است. [دنا 57/3 ]