تعدیل المعیار فی نقد تنزیل الافکار

● تعدیل المعیار فی نقد تنزیل الافکار / منطق / عربی ta‘dīl-ul mi‘yār fī naqd-i tanzīl-il afkār نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) وابسته به: تنزیل الافکار فی تعدیل الاسرار؛ اثیرالدین ابهری، مفضل بن عمر (- 660) تاریخ تألیف: 665ق متن کتاب از اثیرالدین ابهری و نقد آن از خواجه طوسی است. حاجی خلیفه در یک موضع از کتاب کشف الظنون پس از ذکر نام «نقد التنزیل» گوید: «قیل هو للامام الرازی» (کشف الظنون ج2، ص 612) و در جای دیگر تألیف آن را به بعض افاضل نسبت داده است و گفته: «این نقد در اوائل محرم سال 665 به اتمام رسیده» و از مؤلف نام نبرده است (کشف الظنون، ج 1، ص 337). لیکن در دو کتاب «فوات الوفیات» و «الوافی بالوفیات» صریحاً این نقد از خواجه دانسته شده، جز آن که در فوات به نام «تعدیل المعیار فی بعض تنزیل الافکار» آمده که مسلم غلط است و محتمل است کلمه «بعض» تصحیف «نقض» باشد. از مقدمه خواجه برمی‌آید که کتاب مشتمل بر منطق و مباحث حکمیه و فلسفیه بوده و او می‌خواسته که همه آن را نقد کند، ولیکن نسخه‌های موجود قسمت منطق آن است و معلوم نیست که نقد بقیه از قلم او تراوش کرده باشد. (مدرس رضوی) مشتمل بر یک «مقدمه» در غرض منطق و تصور و تصدیق و تقسیم آنها به بدیهی و کسبی و محکوم علیه و معنی مفرد و موضوع منطق، و پنج «مقاله» و هر مقاله دارای یک یا چند «لامع»، و هر لامع دارای چند «فصل»: مقاله 1. مقدمات؛ 2. قضایا؛ 3. عکس و احکام آن؛ 4. قیاس و اقسام آن؛ 5. مبادی اقیسه و برهان و تقسیم برهان و اجزاء علوم برهانی و مغالطه و مآخذ غلط و ترکیب مغالطات و حل آنها و بیان ده نوع مغالطه. آغاز: آغاز تنزیل الافکار ابهری: الحمد لله العلی شانه الجلی برهانه الدائم سلطانه. آغاز نقد خواجه: الحمد لله محق الحق و مبدع الکل و الصلوة و السلام علی محمد خیر الرسل و علی آله الداعین الی ارشد السبل. اما بعد فانی لما تصفحت کتاب الفاضل اثیرالدین المفضل بن عمر الابهری رحمه الله المسمی به تنزیل الافکار فی تعدیل الاسرار الذی قصد فیه تحریر ما ادی افکاره الیه و استقر علیه رایه من القوانین المنطقیة و الحکمیة ذکر فیه فساد بعض الاصول المشهورة اردت ان ابین ما سنح لی من الرد و القبول علی بعض مؤاخذه فی تلک الاصول لاسیما المنطقیة و بدأت بها و سمیته «تعدیل المعیار فی نقد تنزیل الافکار» وها انا اشرع فیه. انجام: فهذا ما خطر ببالی علی ما اورده هذا الفاضل فی المباحث المنطقیة من هذا الکتاب و فی عزمی ان اتصفح باقی الکتاب ان ساعدنی التوفیق، فاثبت ما یلوح لی علی کلامه فی سایر العلوم من این الکتاب ان شاء الله الهادی الی سواء الطریق چاپ: به اهتمام عبدالله نورانی در منطق و مباحث الفاظ (تهران، موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل با همکاری دانشگاه تهران: 1353) [دنا 35/3 (5 نسخه)؛ احوال و آثار خواجه، مدرس رضوی، ص 449]