التصريح بمضمون التوضيح

● التصريح بمضمون التوضيح = شرح اوضح المسالك / نحو / عربی at-taṣrīḥ bi-maḍmūn-it tawḍīḥ = š.-u awḍaḥ-il masālik ازهری، خالد بن عبدالله، 838 - 905 قمری azharī, xāled ebn-e ‘abd-ol-lāh (1435 - 1500) وابسته به: اوضح المسالک الی الفیة ابن مالک = التوضیح = شرح ألفیه؛ ابن هشام، عبدالله بن یوسف (708-761ق) تاریخ تألیف: روز عرفه 8 ذیحجه 896ق شیخ جمال الدین ابی عبدالله محمد بن عبدالله طائی معروف به ابن مالک نحوی (-672ق) هزار بیت شعر در نحو سروده است که بنام «الفیه» مشهور است. به علت جامعیت این ابیات و اشتمال آن بر تمام مباحث و ابواب نحو، علما بر آن شروح و حواشی زیادی نگاشته‌اند از جمله جمال الدین عبدالله بن یوسف بن هشام انصاری معروف به ابن هشام نحوی (-762ق) الفیه ابن مالک را گزارش نموده است و آن را به نام «اوضح المسالک الی الفیة ابن مالک» موسوم داشته است که به اسم «التوضیح» مشهور گشته است. بر این شرح ابن هشام، تعلیقاتی نگاشته شده است از جمله شرح شیخ خالد بن عبدالله بن ابی بکر بن محمد جرجاوى ازهری که شرحی است مزجی و مفصل که آن را به نام «التصریح بمضمون التوضیح» نامیده است. در مقدمه آن می‌گوید: «ابن هشام را در خواب دیدم به وی گفتم کتاب توضیح شما محتاج به ایضاح است تصدیق نمود و گفت بر آنم که در مشکلات آن چیزی بنگارم چون بیدار شدم خواب خود را به دوستان و دانشمندان نقل نمودم گفتند که این خود تو را اجازه‌ای است که بدین کار اشتغال جوئی با استخاره از خداوند توانا شروع به این کار نمودم و نام آن را «التصریح بمضمون التوضیح» گذاردم». این شرح علاوه بر جامعیت خالی از لطف و فصاحت هم نیست با رعایت ده شرط که شارح برای خود مقرر نموده تألیف شده است: 1. شرح به طریق ممزوج باشد تا حل ترکیبات مشکل بهتر صورت بگیرد، 2. قول مصنف متن یعنی ابن هشام را به قول خود او تفسیر و تبیین نماید تا منظور و مرام او همه وقت معلوم باشد، 3. شواهد را در صورتی که شارح الفیه فقط به ذکر مصاریع اکتفا نموده تکمیل و از آن طرف حتی الامکان قائلین آنها را نیز معین کند، 5. الفاظ غریب را با ذکر جمیع معانی آنها ضبط نماید تا مبانی این گونه الفاظ محفوظ و از تحریف و تصحیف مصون بماند، 6. شرح خود را با متن الفیه مطابقت نماید تا معرفت بر شرح هر کدام از مباحث به‌خوبی حاصل شود، 7. دلایل و براهین مخالفین را بیان نموده علت ترجیح قولی را بر سایر اقوال شرح دهد، 8. علل احکام و ادله غالب مواضیع را ذکر کند تا در ذهن راسخ شود، 9. کلام مصنف اگر در مواردی متناقض به نظر بیاید موردی اختیار شود که محل وثوق و طرف اعتماد باشد، 10. مواضعی که محل اعتماد ابن هشام بوده هر چند از مباحث مربوط به او باشد از ناحیه شارح بیان شود تا معلوم باشد که این مواضع مربوط به مصنف است. آغاز: بسمله قال الشیخ الامام العالم العلامه وحید دهره و فرید عصره زین الدین خالد بن عبدالله الازهری الحمدلله الملهم لتحمیده حمدا موافیا لنعمه مکافیا لمزیده انجام: و القیاس الاجل بالادغام و الحمدلله الذی هدانا لهذا و ماکنا لنهتدی لولا ان هدانا الله جعله خالصا لوجهه موجبا للفوز لدیه بمنه و کرمه. چاپ: طهران، سنگی، 1310ق، رحلی؛ تهران، 1284ق؛ بولاق، 1294ق با حاشیه یاسین علیمی در دو جلد؛ ازهریه، 1325ق [کشف الظنون 293/3 و 154/1؛ قاهره فؤاد سید 160/1؛ مشار عربی 187؛ مکتبة امیرالمومنین 226/1؛ الاوقاف العامة موصل 121/4؛ دنا 5/3 (63 نسخه)]