التصحيح و التوضيح

● التصحيح و التوضيح / طب / عربی at-taṣḥīḥ wa-t tawḍīḥ شجاعی، ضیاء بن بهاء، ق8 قمری šojāʻī, zīyā’ ebn-e bahā’ ( - 14c) وابسته به: القانون فی الطب ابن سینا، حسین بن عبدالله (370-428) تاریخ تألیف: بعد از 733ق کتابی است اولاً مشتمل بر تصحیح الفاظ مغلق و عبارات و کلمات مبهم و ثانیاً توضیح معانی و مقاصد و اغراض غامض کتاب دوم قانون ابن سینا به بعد [تصحیحات را مؤلف به لفظ «تصحیح» و توضیحات را به لفظ «توضیح» و در صورت جمع هر دو به «تصحیح و توضیح» مشخص و متمایز نموده و همین است علت تسمیه کتاب به «التصحیح و التوضیح»، مع ذلک کلمه در ورقه ملصق به نسخه (شناسنامه، اتیکت) و دفاتر ثبت کتابخانه و سایر مواضع نام آن را حاشیه بر قانون نوشته‌اند]. مؤلف از اطبای قرن هشتم است که آن را بنا به تقریر خود در مقدمه کتاب بعد از سنه 733 یعنی بعد از ایام دولت «شهاب الدولة و الدین قتلغ تیمور» [این قتلغ تیمور محتملاً همان پسر تیمور ملک باشد که از خواقین آق اورده بوده و در یورش اول امیر تیمور به دشت قبچاق ملازمت او را داشته و در سنه 802 در گذشته و بنابراین محمد سلطان مذکور در دو سه سطر بعد در متن نیز البته هیچ کس نمی‌تواند باشد جز همان پسر تیمور سلطان بن قتلغ تیمور مذکور که در سال 831 به پادشاهی نشسته و در سنه 834 به خوارزم لشکر کشیده و مقر حکومتش شهر قرم بوده است. تا اینجای مطلب ظاهراً هیچ اشکالی ندارد اما چیزی که در این میان یک قدری محل تأمل می‌شود طول عمر مؤلف است به نحو خارج از عادت که اگر فرض کنیم در سنه 733 وی مردی بوده است (لااقل بیست تا بیست و پنج ساله) و لایق درک صحبت و حضور در مجالس درس و بحث ائمه علوم پزشکی و از آن طرف نیز باز اگر فرض کنیم که کتاب خود را به اقل تقدیرات در همان سنه 831 تألیف و به نام محمد سلطان موشح نموده یعنی به کلی در همان سال جلوس او بر اریکه سلطنت در این صورت سنین عمر او چیزی در حدود صد و بیست سال خواهد شد و تازه این سال کمترین سنین است به جهت عمر او، پس لابد یا قتلغ تیمور و محمد سلطان مذکور در کتاب ما نحن فیه به کلی غیر از این دو نفری هستند که ما نوشته‌ایم و یا این که این موضوع نیز مانند صدها موضوع دیگر که مشمول حکم استثناست از قضا صحت دارد و مؤلف واقعاً به چنین عمری رسیده و از جمله معمرین بوده است و الله اعلم بحقیقة الحال] با مراجعه به شروح قانون از قطب الدین رازی و فخرالدین رازی و ابن النفیس (فقط یک جزو از اجزاء شرح این اخیر را در دست داشته) تألیف و به نام «ابی المظفر غیاث الدولة و الدین محمد سلطان بیردی بیک خان» موشح نموده است. [مؤلف چنان که در تضاعیف کتاب دیده می‌شود مردی ادیب بوده و شعر نیز می‌سروده چنان که در تعریف از قانون ابن سینا در مقدمه آن گفته است: «کتاب لعمری قد تصدی لجمعه ×× رئیس اولی الالباب راس الافاضل / افاض علی الطلاب کل فضیلة ×× فاض ینال المبتغی کل فاضل / و روی عطاش الحق من مشرب النهی ×× بماء حیوة لم تکدر بباطل / اراح بقانون العلاج نفوسهم ×× و ابدانهم من معضلات الرذائل / اذا كانت الابدان صحت طباعها ×× تعم لها الابدان كل الفضائل / فلله در الشیخ اذ تم جمعه ×× لقانونه اشتات کتب الاوائل / اشاراته فیها الشفاء معجل ×× و فیه نجاة للنفوس العلائل»]. (غلامعلی عرفانیان) [دنا 3/3]