تصحیح التصحيف و تحرير التحريف

● تصحیح التصحيف و تحرير التحريف / ادبیات / عربی taṣḥīḥ-ut taṣḥīf wa taḥrīr-ut taḥrīf صفدی، خلیل بن ایبک، 696 - 764 قمری ṣafadī, xalīl ebn-e ībak (1297 - 1363) یکی از سرچشمه‌های آن «ما صحفه الکوفیون» صولی است. در پایان نگارندگان تصحیف برشمرده شده که از آنها است حمزه اصفهانی (سزگین 166/9، فیلمها 300/1). نخست مقدمه است سپس به ترتیب تهجی. صفدی در همین کتاب با رمزهایی و همچنین سزگین در مجلد نهم تاریخ نگارش‌های عربی (24/9 و 25 و 166 و 181/8 نیز ترجمه تاریخ نگارش‌های عربی از پهلوان ص 26 دیباچه) از چند کتاب در این زمینه یاد کرده اند: 1- استعظام النحو و من كان يحلنه من النحويين از عمر بن شبه (- 264) (سزگین 25/9 ش 1) 2- تصحيف العلماء يا غلط العلماء از ابن قتیبه دینوری (- 276) (سزگین 25/9ش 1) 3- ما تلحن فيه العامة يا لحن العامة (با رمز «ر» در صفدی 5) از ابوبکر محمد بن حسن زبید (- 316ق) 4- فی ما صحف فيه الكوفيون (با رمز ک در صفدی 7) 5- الکلام علی غلط ابن قتيبة فی تصحیف العلماء از ابن درستویه (- 347ق) (سزگین 9ش3) 6- التنبيه على حدوث التصحيف (با رمز ث در صفدی 8) از ابوعبدالله حمزه اصفهانی (280-360) که دوبار از روی تنها نسخه کتابخانه مدرسه مروی تهران چاپ شده است (فهرست فیلمها 311/1). او می‌گوید که ابن الطیب سرخسی شاگرد کندی چون دیده بود که خط عربی ناقص و نارساست الفبائی دارای چهل حرف شاید از روی الفبای چهل حرفی اوستائی ساخته است که با آن واژه‌های یونانی و فارسی و سریانی را بی هیچ دشواری بتوان نوشت. او شکل آنها را هم در نسخه خود گذارده بود. افسوس که در دستنویس مروی نیست (سزگین 337/1، عربی آن 541، 200/8؛ 233/9). بیرونی هم در الهند باب یکم و 16 از کم و کاستی خط عربی و پنجاه حرف هندی و 24 حرف یمانی یاد کرده است (فهرست مروی 92-فیلمها 311/1) 7- التنبيه على اغلاط الروات از علی بن حمزه بصری (- 375ق) (سزگین 25/9 ش 5) 8- شرح ما موقع في التصحيف و التحريف، ما تلحن فيه العامة (یا رمزش س در صفدی - سزگین 25/9 ش 6و 182/8) از ابواحمد حسن بن عبدالله عسکری (- 382ق) شاگرد ابن درید ابوبکر محمد بن حسن بن درید بصری (-321ق) که جزو نخستین التصحيف و التحريف او در مطبعة الظاهر در 1327 در 113+2 ص چاپ شده است (کتابخانه مینوی). هم از او است تصحیفات المحدثين (معجم المطبوعات 1327) 9- تصحیف المحدثین از ابوالحسن علی بن عمر دارقطنی (306- 385) (صفدی 11) 10- ما تلحن فيه الخاصة يا لحن الخاصة: ابوهلال حسن بن عبدالله (- پس از 400ق) (سزگین 25/9ش7 و 185/8) 11- الرد على حمزة فی حدوث التصحيف از ابونصر اسحاق بن احمد الصفار (- 405ق) (سزگین 25/9ش4) 12- زلة العلماء (سزگین 25/9ش8) از ابومحمد حسن بن احمد الغندجانی (- 436ق) 13- التكملة فى ما تلحن فيه العامة (با رمز ق درصفدی 3) از ابومنصور موهوب جوالیقی بغدادی (- 465ق) 14- تثقیف اللسان و تلقيح الجنان (با رمز ص در صفدی 4) از ابوحفص عمر بن خلف بن مکی صقلی نحوی لغوی (- 501ق) 15- درة الغواص فی تصحیح اوهام الخواص (با رمز ح در صفدی - سزگین 25/9 ش 9) از ابومحمد قاسم بن علی حریری (- 516ق) که چند دانشمند از آن خرده گرفته یا بر آن گزارش و حاشیه نوشته اند مانند: ابومحمد عبدالله بن بری (- 582ق) به نام «الباب»؛ ابن الخشاب عبدالله نحوی(- 567ق)؛ حجة الدین ابوعبدالله محمد صقلی (- 555ق)؛ نیز دیگران (بروکلمن 277/1) ذیل 448/1- چلبی در «تصحیف و دره» 16- تقویم اللسان (با رمز و در صفدی 6) ساخته جمال الدین ابوالفرج عبدالله بن الجوزی در 568ق 17- التصحیح و التحريف (سزگین 25/9 ش 10، چلبی) از تاج الدین ابوالفتح عثمان بن عیسی بلطی (- 599 یا 600ق) 18- تصحيح التصحيف و تحرير التحريف از صلاح الدين خليل بن ایبک صفدی (-764 ق) (عکس 382 مینوی، سزگین 26/9 و 317) 19- صفدی در همین کتاب یاد میکند از فض الختام عن التورية و الاستخدام فی بیان الاماکن التی صحفها حماد الرواية فی القرآن لما قرا فی المصحف و هی ما ینیف علی الثلثين موضعا 20- نیز چند برگی که الضياء موسی الناسخ الاشرفی در این باره گرد آورده است (صفدی ش 10) نیز بنگرید به کشف الظنون چلبی در «التصحیح» وجاهای دیگر که یاد می‌کند از دو کتاب بلطی و عسکری و دیگران. همچنین در خزانة الادب (11/1 و 12) و المعجم العربی حسن نصار (ص96-115) که این گونه دفتر در آنها برشمرده شده است. (ایرج افشار، دانش پژوه)