التسهیل

● التسهیل / چند دانشی / عربی at-tashīl قاینی، کافی بن محتشم، ق 11 قمری qāyenī, kāfī ebn-e mohtašam ( - 17c) تاریخ تألیف: 1029ق دائرة المعارفی است دارای 15 «فن» و فهرست فنون (که با سنجش یک نسخه موجود در مجلس و سه نسخه دانشگاه به دست آمده) بدین شرح است: فن 1. منطق؛ 2. طبیعی (دارای هشت مقاله) ( تمام فن یکم و بیشتر فن دوم در هیچ یک از این نسخه‌ها نیست)؛ 3. کیمیا ( = علم مستور) دارای یک مقاله (در شش فصل)؛ 4. فلاحت دارای چهار مقاله: 1) زرع الحبوب و ما یتعلق بها رجمع الغلاب در شش فصل، 2) غرس الاشجار در هفت فصل، 3) فصل الاشجار بعضها علی بعض دارای یک فصل، 4) القول علی البقول و ما یحفظ به الاثمار فی المنازل و ما یدفع به آفات عنها در سه فصل؛ 5. طب (بزرگترین بخش تسهیل) دارای چهار مقاله: 1) تشریح در چهار فصل، 2) احوال البدن و اسبابها و العلامات الداله علیها و فی آبائه حال الادویه، در سیزده فصل، 3) تدبیر الاصحاء و علاج المرضی، در ده فصل، 4) الادویه و قوانین ترکیبها، در پنج فصل؛ 6. تغییر رؤیا، دارای یک مقاله در نه فصل؛ 7. حساب دارای سه مقاله در حساب هند، در سیزده فصل؛ 8. هیئت دارای مقدمه و سه مقاله: 1) فی حال السماء و اصناف الرکات الدائره و القسی و الزوایا دارای پانزده فصل است و سی و سه (یا سی و چهار) شکل (نسخه‌ها فصل پانزده و بقیه را ندارند)، 2) افلاک الشمس و حرکت‌ها دارای دوازده فصل و شکل، 3) فی افلاک القمر و کیفیة ذلک دارای سی و هفت فصل و دوازده شکل (نسخه دانشگاه تا نیمه فصل 25 مقاله 3 را دارد)؛ 9. موسیقی؛ 10. الاحکام السماویه، در سه مقاله: 1) تعدید قوانین کلیه ده فصل، 3) موالید در دوازده فصل (در فهرست دانشگاه مقاله 2 یاد نشده است)؛ 11. علوم غریبه، دارای یک مقاله با نه فصل؛ 12. علوم الهی دارای شش «مقاله»: 1) امور عامه، بیست و دو فصل، 2) علل و معلولات، نه فصل، 3) جوهر و عرض، شانزده فصل، 4) معرفت مبدا اول، ده فصل، 5) صدور الاشیاء عن التدبیر الاول و المعاد الیه، هفت فصل، 6) احوال نفس الانسانیه و قوتها و الدعوات و العقوبات السماویه و العبادات و النبوة و الامامه، در دوازده فصل؛ 13. علوم خلقیه دارای یک مقاله در چند فصل و خاتمه؛ 14. سیاسات دارای دو مقاله: 1) سیاسات منزل در شش فصل، 2) سیاسات، چهارده فصل؛ 15. عبادت و اسرار و رموز عبادات دارای یک مقاله در دوازده فصل. فنون و مقالات دارای خطبه و اختتام جداگانه و هر فن خود دارای یک مقدمه است. مؤلف (که نام خود را در چند جا از جمله در فصل 15 مقاله یکم از فن 13- در نسخه 1781 دانشگاه که به‌خط اوست - کافی بن محتشم بن عمید بن محمد بن شاهنشاه قاینی یاد می‌کند) در پایان فن 12 تصریح می‌کند که در غره جمادی الثانی 1029 تألیف آن را آغاز کرده و در پایان آن به انجام رسانیده است. همچنین در پایان فن 14 تصریح دارد به شاگردی خود نزد میر ابوالقاسم حسینی استرابادی و به اینکه در تحقیق این معارف با استر آبادی و با استاد معز الدین محمد اصفهانی شرکت داشته است. در پایان فصل 4 مقاله 2 همین فن از شاه عباس موسوی و شیخ بهاء الدین عاملی یاد می‌کند. در حاشیه خاتمه فن 14 می‌گوید (به نقل از فهرست دانشگاه) که پس از یک سال از تألیف کتاب تسهیل، مقالتی در شرح آفاق و انفس و اسرار عبادات بدین کتاب الحاق نمود این سخن و قرائن دیگر گواه آن است که تسهیل را نخست در 14 فن به پایان رسانیده و بعد از سالی فن 15 را بر آن افزوده است. از کتاب تسهیل تا این زمان نسخه‌ای کامل نمیشناسیم و نسخه‌های دانشگاه (که به خط مؤلف است) هر یک قسمتی از کتاب را دارد و در هیچ یک فن 1-2 و 9 وجود ندارد (فهرست مندرجات 15 فن از نسخه 1779 دانشگاه نقل گردید). (عبدالحسین حائری ) [تذکره نصر آبادی: 98؛ 191؛ الذریعه 903: 9 و 164: 19 ریحانة الادب 3: 478؛ نسخه‌های منزوی 2: 806-846 و 1026-1027؛ دنا 1178/2]