التذييل و التکميل

● التذييل و التکميل / نحو / عربی at-tadyīl wa-t takmīl ابوحیان، محمد بن یوسف، 654-745 قمری abūhayyān, mohammad ebn-e yūsof (1257-1345) وابسته به: تسهیل الفوائد و تکمیل المقاصد؛ ابن مالک، محمد بن عبدالله (600-672ق) از جمله تألیفات عمده و مبسوط امام النحاة علامه جمال الدین ابوعبدالله محمد بن عبدالله بن عبدالله بن مالک طائی جیانی شافعی، کتابی است موسوم به «فوائد» که به‌واسطه جامعیت و کثرت فواید و اهمیت به خصوصی که داشته شروح چندی به دست مشاهیر فضلا بر آن نوشته شده که از آن جمله است شرح خود مصنف که اقدم شروح و به قولی فقط تا باب مصادر فعل است و شرح بقیه یعنی در واقع تکمله آن از فرزندش بدرالدین محمد و شرح صلاح الدین خلیل بن ایبک صفدی که ایضاً به منزله تکمله شرح مصنف است. این کتاب یعنی فوائد را بعدها خود مؤلف تحت عنوان «تسهیل الفوائد و تکمیل المقاصد» [بعضی گفته‌اند (نفح الطیب 423: 2) که «تسهیل الفوائد» تسهیل کتاب مقاصد یکی دیگر از تألیفات ابن مالک است، و این کتاب را البته نباید با کتاب «تسهیل الفوائد» از تألیفات ابوعبدالله محمد بن عبدالله بن مالک نحوی شریشی اشتباه نمود] ملخص نمود که بر این تلخیص نیز شروح عمده‌ای نوشته شد و مشهورترین آنها عبارت است از: شرح جمال الدین عبدالله بن هشام موسوم به «التحصیل و التفصیل» و شرح بدرالدین محمد دمامینی و شرح بدرالدین ابوعلی حسن بن قاسم مرادی و شرح ابن عقیل مسمی به «المساعد» و شرح شمس الدین محمد بن احمد بن قدامة المقدسی و شرح محمد بن علی اربلی و شرح موسوم به «تقیید الجلیل» از شریف ابوعبدالله محمد بن احمد حسنی و شرح محمد بن حسن مالقی و شرح مسمی به «مسائل التسهیل» از عبدالقادر انصاری و همین شرح التذییل ما نحن فیه که حقاً از مشاهیر شروح کتاب مذکور و از اهم تصانیف مفید و ممتع است. در این شرح علامه نهایت غور و دقت و استقصا و تتبع را در بسط و توضیح مطالب و دقایق اصل کتاب به عمل آورده و ضمن این که در مواضیع مختلف اعتراضاتی بر مصنف نموده در جمع و تألیف و نقد اقوال مشاهیر متقدمین و متأخرین علمای نحو به‌خصوص سیبویه و خلیل بن احمد و ابومحمد قیروانی و ابوجعفر احمد بن سعد بن بشیر و ابوالحسن علی بن جابر الدیباج و ابومحمد عبدالحق بن علی الوادی آشی و ابوالحسن بن ضایع و نظائر آنان نیز به اقصی الغایه کوشیده است. (غلامعلی عرفانیان) چاپ: قاهره، مطبعة السعادة، 1328ق. [دنا 1100/2]