التذكرة النصيرية

● التذكرة النصيرية = تذکره نصیریه / هیأت / عربی at-taḏkirat-un naṣīrīya = tazkere-ye nasīrīye نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597-672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201-1274) به درخواست: عزالدین عبدالوهاب زنجانی تاریخ تألیف: اوایل ذیقعده 659ق؛ محل تألیف: مراغه این کتاب از کتب مهمه این فن و مرجع برای مطالعه عقاید خواجه در باره علم هیئت است. سارتن در تاریخ علوم راجع به تذکره می‌گوید: قسمتی از این کتاب توسط کارادو و کس ترجمه شده است. در این بخش که ترجمه شده از مجسطی انتقادات جالبی دیده می‌شود، به خصوص درباره اختلافات حرکت ماه و حرکت سایر سیارات (به ویژه زهره و عطارد)، و پیشنهاد دستگاه جدیدی به جای دستگاه بطلمیوس مرکب از دوایر مماس و غیره می‌باشد. در انتقاد بر مجسطی خواجه طوسی ابتکار قابل ملاحظه‌ای نشان داده است ولی دستگاه او مانند دستگاه بطلمیوس مشکل است و از آن بهتر نیست. قسمت مثبت تذکره به زودی فراموش شد، ولی قسمت منفی آن با انتقادات تازه و با قدرت او از هیئت بطلمیوس قدم جدیدی بود به طرف اصلاحی که به دست کوپر نیک صورت گرفت» (مدرس رضوی). دارای چهار «باب» مختصر، و هر باب دارای چند «فصل»: باب 1. فیما یجب تقدیمه، دارای دو فصل؛ 2. هیئت الاجرام العلویه، دارای چهارده فصل؛ 3. هیئت الارض، دارای دوازده فصل؛ 4. معرفة مقادیر الابعاد و الاجرام، دارای هفت فصل. آن را پس از تحریر مجسطی تألیف کرده و برخی آن را شرح مجسطی می‌دانند. آغاز: الحمدلله مفیض الخیر و ملهم الصواب و صلواته علی محمد المبعوث بفصل الخطاب و علی آله خیر آل و أصحابه خیر أصحاب، نرید ان نورد جملا من علم الهيئة تذكرة لبعض الاحباب و نسئل الله ان یوفق لاتمامه انه الموفق و الیه المآب فلنورد ما قصدناه انجام: و بعد الثوابت عن مرکز الارض و کان خمسة و عشرین ألف و أربعمائة و اثنى عشر ألف و ثمان مائة و تسعة و تسعون فرسخا و لنختم الکتاب هاهنا حامدین لله تعالی و مصلین علی نبیه المصطفی و الحمدلله چاپ: تاکنون چند بار در ایران، کویت و مصر به چاپ رسیده است. از جمله چاپ تحقیقی دکتر عباس سلیمان که در سال 1993م، دار سعاد الصباح در مصر و کویت آن را منتشر کرده است [الذریعة 50/4؛ تاریخ علم الفلک فی العراق ص 47 و 97؛ فهرست اسعد طلس ص 212 و 213؛ کشف الظنون 391/1؛ التذكرة فی علم الهيئة، نصیرالدین طوسی، دراسة و تحقیق دکتر عباس سلیمان، مقدمه تحقیق؛ التراث العربی، 15/2؛ معجم المؤلفین 207/11؛ کشف الحجب 108؛ دنا 1097/2 (13 نسخه)] شرح و حواشی: 1- تبیان مقاصد التذكرة؛ منجم حمادی، محمد بن علی (7-) 2- شرح التذكرة النصيرية؛ خبوشانی، شمس الدین محمد (8-) 3- توضیح التذكرة = شرح التذكرة؛ نظام الاعرج، حسن بن محمد (-728) 4- شرح التذكرة النصيرية؛ شابرانی، مولی فتح الله (-9) 5- شرح التذكرة النصيرية؛ جرجانی، علی بن محمد (740-816) 6- شرح التذكرة النصيرية؛ بیرجندی، عبدالعلی بن محمد (-934) 7- شرح التذكرة النصيرية؛ دشتکی شیرازی، منصور بن صدرالدین محمد (-948) 8- التكملة فی شرح التذكرة = شرح التذكرة النصيرية؛ خفری، محمد بن احمد (-957) 9- حاشیة شرح التذكرة؛ تنکابنی، محمد کاظم بن عبدالعلی (-11) 10- حاشیة التكملة فی شرح التذكرة النصيرية؛ شیخ بهائی، محمد بن حسین (953-1030) 11- شرح التذكرة النصيرية 12- بیان التذكرة و تبیان التبصرة = شرح التذكرة النصيرية