تذکره ممیز

● تذکره ممیز / تراجم / فارسی tazkere-ye momayyez مؤلف این تذکره از خود نامی نبرده، ولی از مندرجات ص 209 که می‌گوید: «قریه‌ای در جوار زاده بود او را تعدیل می‌کردم» و نیز در همین صفحه می‌گوید: «سالی که بنده مأمور به تعدیل نهاوند بودم» معلوم می‌شود که مقام تعدیل مالیات یا ممیزی داشته و چنان که از مطالب مندرجه در ص 184 معلوم می‌شود در سال 1250 در تبریز بوده و از ص 114 به دست می‌آید که در سال 1262 در تهران توقف داشته و در ص 117 تذکر داده که به سال 1299 موسی خان متخلص به سرهنگ را دیدار کرده و از او اشعاری نقل نموده است. این تذکره شامل اسامی و شرح حال مختصری از شعرای معاصر مؤلف است پس از نام اخگر پسر آذر و چند بیت از او مطالبی متفرقه از قبیل ترجمه رسالة الطیر شیخ ابوعلی سینا و انشائی بی‌نقطه و مراسلاتی نگاشته شده و پس از آن باز نام چند نفر و آثاری از آنها را ذکر و در آخر زیر عنوان «مؤلف این اوراق» آثار نظمی و نثری از خود آورده و غرائبی که در مسافرت‌های خود دیده نقل نموده است. این تذکره در حدود 2500 بیت است. فهرست اسامی کسانی که اثری از آنان در تذکره ممیز آمده یاد می‌گردد: خاقان فتحعلی شاه قاجار، دولت-محمد علی میرزا، خسروی محمد علی میرزا شوکت-محمد تقی میرزا، عادل-ظل السلطان، ساغر-علی نقی میرزا، شاپور-شیخ علی میرزا، دارا-عبدالله میرزا، امام وردی میرزا، محمود، همایون همایون میرزا (مدتی تخلص حشمت داشت)، خاور- حیدر قلی میرزا، بیضا الله وردی میرزا، جهان، احمد، حشمت- محمد حسین میرزا، سرور- طهماسب میرزا، امام قلی میرزا، ضیا-نظر علی میرزا، طغرل- ابراهیم خان، عزت-سلیمان خان قاجار، مریخ، حاجب الله یارخان، صبا، ابراهیم مستوفی تبریزی (بی‌تخلص) اشرف (آقا علی اشرف از طروج آذربایجان)، اشراق-محمد بروجردی امید ابوالحسن خان نهاوندی کتابدار محمود میرزا، بینوا میرزا دواد مشهدی، باقی سید عبدالباقی اصفهانی، بنده محمد رضی تبریزی، بیدل-محمد رحیم طبیب، بسمل، چاکر، حسین قلی خان از خمسه-همایی فتح علی بیک، حسرت-محمد تقی از مراغه، ملا حسن معلم از نهاوند، میرزا حسین پسر میرزا کاظم مستوفی، ملا حسین از ساری، میرزا حسین از کوزه کنان، خاور- محمود خان دنبلی خاوری میرزا فضل الله، راوی گروسی، سرشار، نجف قلی خان پسر محمد حسین صدراصفهانی، شحنه محمد مهدی خان، شفا، ملا رضا تبریزی، صاحب علی آبادی، صبور، میرزا احمد، صفائی ملا احمد نراقی، صدرا، پسر شفا، طوطی، ابوالفتح خان، طایر-محمد حسن شیرازی، طرب، میرزا یوسف، عشرت فراهانی (سید مهدی ملک الکتاب)، میرزا عیسی قائم مقام، عزیز-یوسف بیک لاهیجانی، فرخ-محمد حسن خان پسر علی مراد زند، فکرت سید نعمة الله معلم ظل السلطان، قابل حسین علی ایروانی، کوثر همدانی، کوکب میرزا عبدالعلی، مایل محمد علی شیرازی آشتیانی الاصل، مجمر از زواره، منصور محمد رضا طبیب از اصفهان، محروم-حسین علی افشار، مونس- میرزا محمد رضا از بارفروش، نشاط، فرخ، مازندرانی معلم الله وردی میرزا، عشاق-میرزا سید محمد بروجردی لنگ، ملا آذر کامی یهودی بروجردی، میرزا احمد مجتهد تبریزی پسر میرزا لطف علی، مستوفی، خاور-محمد تقی میرزا از اولاد شاهرخ افشار، اشعر میرزا عبدالوهاب از اصفهان، نسیم-ملا حسن ملا باشی میرزا محمد منشی خلخالی، عندلیب میرزا محمد حسین پسر سید علی شیرازی آقا سید علی طهرانی شب آهنگ، مدهوش-حاج محمد صادق گلپایگانی شیخ علی نقی کمره ای، ادیب محمد جعفر از فارس، حاجب-محمد جواد شیرازی بزرگ شده در هند پسر حاج عبدالرزاق، سرهنگ، موسی خان، قدسی شاگرد مدهوش، حیران، میرزا ابوالقاسم خمینی شاگرد مدهوش، عباس قلی آقا (مؤلف می‌گوید به زبان روسی آشنایی داشته و بعضی از تألیفاتش به آن زبان است و از جمله تالیفات اوست: تاریخ گلستان ارم می‌گوید در 1245 در گرجستان قرآنی به دست آورد که 29 جزء آن به خط امیر المؤمنین علی (ع) و یک جزء به خط حضرت رضا است)، مریض-میرزا محرم قره باغی، نظام یزدی، نوای، ملا علی لایق، ملا حسین شوشتری و اخگر-پسر آذر بیگدلی. فهرست مختصر بقیه مندرجات مجموعه ممیز: 1- ترجمه رساله طیر ابن سینا (ص 128-137دفتر). آغاز: «بسمله شیخ ابو علی ... میفرماید یار از برای آن باید که بار از دل یار خود بر دارد و دوست از بهر آن باشد تارنج از دوست خود بر گیرد اما در این روزگار چنان دوست و یار کجا بدست آید که یاری ها بازی شده است و دوستی ها جمله مجازی گشته.» 2- انشاء بی‌نقطه از شیخ محمد ساوه ای (ص 137-138) 4- متفرقات به نظم و نثر (138-164) زیر عنوان «مراسله جات و اشعار متفرقه»: - سواد مراسله میرزا رضای منشی؛ اشعار در مرثیه کربلا به مناسبت ایام عاشورا (اشعار سینه زنی)؛ نامه که به حاجی محمد کاظم تاجر اصفهانی نوشته شده؛ مکتوب جواب سلطان حسین میرزای شیرازی است که خواهش کرده بود حاجی مراسله‌ای به ملا باشی کرمانشاه بنویسد. آغاز نامه (بدون مقدمه): نور چشما نوشته‌ای از شما و مراسله ای از جناب محذوف الالف و مقطوع الباء که در جوف بود زیارت شد. این نامه با اشعاری به پایان می‌رسد؛ نامه کرمانشاهان (قسمت بیشتر این نامه قصیده‌ای است 23 بیتی با این مطلع: اجل چو در رسد از امر داور سبحان ×× صلای مرگ دهد از پی کهان و مهان؛ مراسله به یکی از بزرگ زادگان عراق (مشتمل بر قصیده‌ای ده بیتی در همان وزن و قافیه قصیده بالا)؛ مراسله به ملا ممحمد علی واعظ اصفهانی. در این نیز اشعار بسیار است در چند وزن و با مضامین شکایت‌آمیز و نقدآلود. در جایی از نامه آمده: هرگاه از حالات جویا باشید. منت خدای را که صحیح است حالا ×× آسوده است گوشم از این قیل و قالها / پرسش اگر ز حال کلم خوارگان کنی ×× زردک کنند روز و شب اندر جوالها / هرچند قرعه میکشم از بهر سیم و زر ×× جز قرض حرف نقد نیاید به فالها / سگها گرسنه از اموال خواجگان ×× سیراب از انار فقیران شغالها / یک پول کس به سید و ملا نمی‌دهد ×× صرف می و لواطه بود این ریالها؛ قصیده‌ای از ریاض (در نسخه: ریاضی): دارای 53 بیت. آغاز قصیده: دلا تا کی به چاه ظلمت تن مانده زندانی ×× عزیز مصر جانان شو برا زین چاه ظلمانی / ندریده است تا گرگ اجل پیراهن جانت ×× چو یوسف ابن یامینی بجوز اخوان کنعانی / زلیخای هوس بگرفته دامان حواست را ×× تو از هر در گریزی چاک دامن پاک دامانی. و بیت تخلص (شعر پنجم از آخر): خداوندا ریاض از نور عرفان تو می‌خواهد ×× صفائی در ثنا گویی صفائی در سخن رانی. پایان: مپرس احوال دلها را از این آشفته گیسوها ×× که هر جمعیتی را عاقبت آید پریشانی؛ قصیده‌ای است ناتمام در مدح ناصر الدین شاه با این مطلع: برگرد روی یار من خطی است از مشک ختن ×× گویا ز مصحف آیتی دارد برای خون من؛ قصیده‌ای دیگر از ریاض (خ-ریاضی) در همان مضامین و دارای 56 بیت (تخلص شاعر در بیت 49 آمده)، آغاز: جهان وادی محنت خیز و تن زندان محنت زا ×× دلا بگذر از این منزل مکن مسکن در این ماوا / به زانوی تجرد نه ز خود کامی سرحیرت ×× مجرد شو به کام خویشتن تنها شو از تنها؛ در ص 165 تا آخر شرح حال و آثار این عده یاد شده: نامی-قمی، مظهر- عباسقلی خان از تبریز، محمود میرزا، محمد طاهر میرزا پسر حشمت الدوله میرزا-موسی پسر محمد باقر خان بیگلربیگی تهران (بی تخلص)، شهره-علی رضا میرزا صفا- میرزا علی محمد خان پسر امین الدوله، محمد کاظم میرزا نواده فرمان فرما، اکتای قا آن پسر شجاع السلطنه بی تخلص، شکسته-شجاع السلطنه، خاور محمد تقی میرزا، شیخ یوسف واعظ، والی-نجف قلی میرزا مؤلف کتاب رموز السياحه (مؤلف، اشعار او را از شیخ صفی الدین میرزا روایت میکند)، قدسی میرزا اسدالله گلپایگانی، فانی-آقا جواد پسر ملا نجف علی ازباد کوبه، میرزا رضا قلی از اهل نوروز دوه و اشعار آثار مؤلف. (ابن یوسف شیرازی)