تذکره محمد شاهی

● تذکره محمد شاهی / تراجم / فارسی tazkere-ye mohammad šāhī بهمن میرزا قاجار، 1225-1301 قمری bahman mīrzā qājār (1810-1884) اهدا به: فتح علی شاه و عباس میرزا تاریخ تألیف: 1247ق بهمن میرزا در دیباچه آمیخته به نثری که برای این کتاب نوشته سبب تألیف آن را به تفصیل بیان داشته و خلاصه‌اش این است: به هنگامی که در اردبیل به سر می‌برده و ولایت و حکومت (یا امارت نظام) آن شهر و مضافات آن را بر عهده داشته شبی برادر کوچکترش محمدشاه او را احضار کرده مورد التفات فراوان قرار می‌دهد و می‌گوید کتب تذکره شعرا مانند تذکره آذر و دولتشاه هیچکدام حاصلی ندارند، چه باشد کسی تذکره‌ای نویسد و گزیده اشعار شاعران را در آن تذکره بگنجاند. بهمن میرزا این خدمت قبول کرده و بدون دستیار به فراهم آوردن آن مشغول شده و «تذکره محمد شاهی» داده نام. که به تذکره دیده ام زین و آن ×× ز آن ز دولت شه نکته دان / نه ز آنها کسی را بود حاصلی ×× نه ز آنها شور شاد خرم دلی / چه باشد کسی کو بوجه حسن ×× کند منتخب نظم اهل سخن / چو گفت این حکایت، شه دادگر ×× من از بهر این کار بستم کمر / فراغت چو می‌یافتم من ز کار ×× بشب ساعتی چند بی دستیار / بسی شعر کردم بوجه صواب ×× ز دیوان هر شاعری انتخاب ... درین تذکره کس نشد یار من ×× بجز خامه کان شد مددکار من ... بگفتا بود گوهر آبدار ×× باسم محمد شه نامدار. در برخی از ابیاتی که در دیباچه آورده محمدشاه را ستوده و او را برادر و پدر و مادری و مهتر خود خوانده است. مشتمل بر شرح حال سه طبقه (رشته) از شاعران است، اسامی شعراء به ترتیب حروف تهجی است مگر در شاهزادگان که تقدم سن در آنها منظور گردیده: طبقه 1. ذکر متقدمین؛ طبقه 2. افکار خاقان و احوال بعضی شاهزادگان؛ طبقه 3. احوال معاصرین؛ شاعران مندرج در این خلاصه بدین قرارند: طبقه 1. اسدی، انوری، ابوالعلاء گنجه، ابوالفرج، اوحدی مراغه، ابواسماعیل، اهلی شیرازی، انیس، ابن یمین، آهی، امیر محمد صالح، امیر همایون اسفراینی، آذری، اصفی، اشرف، آقا حسین خوانساری، امیدی طهرانی، امیر صیدی، امام فخر رازی، آفتائی، ادهم کاشانی، ابوالعباس، امیر خسرو علوی، آذر، اسیری، انور، بهائی، بابا افضل کاشی، بدیع الزمان میرزا، بهرام میرزا، میرزا باقر اصفهانی، جامی، جمال الدین عبدالرزاق، خواجه حافظ، حالتی، حسابی، حسنخان تبریزی، حیدری تبریزی، حیرتی قزوینی، حضوری، حیاتی کاشی، حاجت، خطائی، خواجوی کرمانی، خیام نیشابوری، خواجه هندی، دامی یزدی، داوری کاشی، داعی، درویش، رزقی اصفهانی، رحیمی، راغب اردبیلی، راهب، رفیق، زینت، سعدی، سلمان، سلطان اتسز خوارزمشاهی، سلیمی طبسی، سبحانی استرآبادی، سراج، سلمان ساوجی، سبحانی خراسانی، سعید یزدی، شمس الدین طبسی، شفائی اصفهانی، صبوری تبریزی، صباحی، صهبا دماوندی، صافی، ضیائی، (شاه) طهماسب اول، طالب آملی، طوفان، شیخ عطار، عصار تبریزی، میر عبدالحق استر آبادی، علاء الدوله سمنانی، عشقی کاشانی، عرفان، عاشق اصفهانی، فردوسی، فصیحی تبریزی، فنائی طوسی، فروغی قزوینی، قراری، قیدی، کمالات هندی، لوائی، مولوی، مقیمی، معروف، معلوم تبریزی، میرزا محمد سادات، مختاری غزنوی، شیخ محمود شبستری، میر مومن استرآبادی، معزی سمرقندی، مصلح اصفهانی محتشم، میرزا محمد صادق تفرشی، مهدی بیک شقاقی، مهریز، مهستی، نظامی، ناصر خسرو، ناصری نیشابوری، نظیری نیشابوری، نظام نوری، شیخ نجم الدین، ندیم خراسانی، نیازی، نور علی شاه، نصیر طبیب، هلالی، هاشمی کرمانی، هلاکی، هاتف، یمینی سمنانی، یحیی فاضلی، یعقوب ساوه ای، یتیمی کاشانی؛ طبقه 2. خاقان فتحعلی شاه قاجار، دولت، خسروی، شوکت، ظل السلطان متخلص بعادل، والا، شاه پور، دارا، امام ویردی میرزا، محمود میرزا، ملک قاسم میرزا، طغرل ظهیر الدوله، صاحب امیر معظم؛ طبقه 3. قائم‌مقام، اشرف، اسدالله خان، افندی، آزاد، اکبر، اختر، اسیر، بینوا، بنده، بیدل، باقی، میرزا نقی، میرزا حسین آشتیانی، میرزا حسین کوزه کنانی، حسرت، حریف، ملا حسین علی، ملا حسین نهاوندی، خاوری، میرزا رحیم ذره، راوی، میرزا رضا، سرشار، سحاب، ساغر، شقایق، شحنه، صبا، صافی، صبور، طوطی، طایر، طبیب، عندلیب، عالی، عاجز، فکرت، فردی، قابل، کوثر، کوکب، مائل، مفتون، محمد، مذنب، منصور، نشاط، میرزا نصر الله، میرزا نظر علی، نوا، نصیب، هما، واله، وامق، ملاصدرا، شیخ بهائی، میر داماد، میر عماد. آغاز: بسمله ... زینت هر کتاب ثنای حضرت رب الاربابی است که ذکر محامد ذاتش در تذکره و بیان نگنجد انجام: خاتمه کتاب و کار ما بر وجه صواب دعای دولت دوران عدت شهنشاه جهان و قبله عالم و عالمیان و ولی عهد خسرو گیتی شاه است که خاتمه امورشان بخیر باد بحق محمد و آله الامجاد [الذریعة 47/4؛ استوری 893/1؛ ریو، ضمیمه 124؛ تذکره نویسی فارسی، ص 725؛ دنا 1093/2 (13 نسخه)؛ فهرستواره منزوی 1886/3] شروح و حواشی: 1- تذکره محمد شاهی (خلاصه)