تذکرة الفقهاء فی تلخیص فتاوی العلماء

● تذکرة الفقهاء فی تلخیص فتاوی العلماء = تذکره علامه / فقه / عربی tadzkirat-ul fuqahā' fī talxīṣ-i fatāwī-l 'ulamā' = tazkere-ye 'allāme علامه حلی، حسن بن یوسف، 648-726 قمری 'allāme-ye hellī, ḥasan ebn-e yūsof (1251-1326) تاریخ تألیف: 720ق این کتاب مشهور به «تذکره علامه» و از کتب مشهور فقه امامیه می‌باشد. کتابی استدلالی است که در آن ادله فقهی و اقوال دیگر علمای اسلامی به تفصیل بیان شده و این کتاب که از بزرگ‌ترین تألیفات ایشان در فقه مقارنه‌ای به شمار می‌رود اقوال علمای عامه را نیز ذکر کرده و به ایراد و نقد آنها پرداخته است. به طور حتم از آغاز کتاب طهارت تا اواخر کتاب نکاح در 15 جزء این کتاب تالیف شده و به گفته الذریعه (4/43) از عبارت فخر المحققین فرزند مؤلف در کتاب «الایضاح » ظاهر می‌شود که اجزاء دیگر کتاب تذکره تألیف شده است. ولی با تفحص زیاد جز تا آخر جزء 15 از آن که چاپ شده است پیدا نشده و لذا گمان می‌رود که مؤلف بیشتر از این قسمت از کتاب را موفق به تألیف نگردیده باشد. چنان که در آخر جزء 15 خود تصریح کرده‌اند در سال 720ق از تألیف این جزء فراغت یافته و در آخر جزء اول کتاب تاریخ تألیف را سال 703 معین کرده‌اند، بنابراین تألیف این پانزده جزء هفده یا هیجده سال طول کشیده و با جزء پانزدهم قاعده دوم کتاب هم به آخر نرسیده و برای اتمام چهار قاعده سال‌های زیادی لازم خواهد بود و مؤلف در سال 726 وفات یافته و با اشتغالات دیگر که از ایشان سراغ داریم بسی مشکل است که موفق به اتمام این کتاب شده باشند. علامه کتاب را بر چهار قاعده عبادات، عقود، ایقاعات و احکام تقسیم کرده و بنا داشته که این کتاب را به همان نهج تألیف نمایند ولی توفیق نیافته‌اند و فهرست پانزده جزء موجود آن این است: جزء 1. طهارة 24 صفر 703؛ 2. صلوات یومیه 18 شعبان 703؛ 3. آخر صلوة؛ 4. زکوة، خمس، صوم، اعتکاف 14 محرم 716؛ 5. مبحث تقصیر حج 6 رمضان 718 در حله؛ 6. بقیه حج-جهاد 719 در حله؛ 7. بیع شفعه (پایان ربیع الاول 714 در سلطانیه)؛ 8. دین؛ 9. رهن (سلطانیه 6 جمادی الاول 714)، حجر، تفلیس؛ 10. ضمان (11 جمادی الاول 719)، کفاله، حواله، اقرار، صلح 18 صفر 715 در سلطانیه؛ 11. امانت، ودیعه، عاریه، شرکت، قرض، لقطه، جعاله 3 جمادی الاول 715 در سلطانیه؛ 12. اجازه مزارعه، مساقات، سبق، رمایه 5 شوال 715؛ 13. غصب، احیاء موات، هبه، وقف 26 جمادی الاول 716 در سلطانیه؛ 14. وصایا 19 شوال 719؛ 15. نکاح (میراث زوجین) چهارشنبه 16 ذیحجه 720. آغاز: بسمله، الحمدلله ذی القدرة الازلية و العزة الباهرة الابدية و القوة القاهرة القوية چاپ: مشار عربی، صص177-178؛ تهران، سنگی، 1349ق، رحلی، 329ص؛ ایران، بی ناشر، 1272ق.، رحلی؛ قم، مؤسسة آل البیت، محقق، جلد اول 1414ق [الذریعة 43/4-42؛ کشف الحجب 110؛ مکتبة امیر المومنین 219/1؛ دنا 1082/2 - 1089 (191 نسخه)] شرح و حواشی: 1- تذکرة الفقهاء (مختصر) ابن متوج، احمد بن عبدالله (- 820)