تذکره شعرا

● تذکره شعرا = منتخب الاشعار / شعر، تراجم / فارسی tazkere-ye šo‘arā = montaxab-ol aš‘ār تذکره‌ای است که در آن سرگذشت سرایندگان با اندکی از شعرهای فارسی آنها آمده و گذشته از تذکره‌ها از کتاب‌های تاریخی هم بهره برده شده است. شعرهای مؤلف هم در آن هست. پس از دیباچه که در نسخه از آغاز افتاده است شعرهای «خاقان» (فتح علی شاه) آمده است: 1. قصیده خاقان در ستایش علی (ع)؛ 2. ساقی‌نامه در ستایش علی (ع)؛ 3. ترکیب‌بند در تعریف حسین (ع)؛ 4. قصیده در ستایش امام رضا (ع) هنگام زیارت آن امام و تسخیر خراسان؛ 5. غزل‌ها و رباعیات و مطلع‌ها. سپس: باب 1. شعرهای پادشاهان و شاهزادگان و فرمانروایان و بزرگان و قاضیان در چهار «فصل»: فصل 1- در شعرهای پادشاهان در سه صحیفه: صحیفه 1) بهرام گور، یعقوب لیث، محمود غزنوی، محمد غزنوی پسر محمود، بهرام شاه پسر محمود، ملکشاه سلجوقی، سنجر، علاء الدین حسین غوری، جهانسوز، سلطان شاه بن ایل اسلان بن اتسز، ملکشاه بن تکش، طغرل سلجوقی، محمد خوارزمشاه، نصرة الدین شاه کبودجامه میان خوارزم و استرآباد و معاصر تکش، جلال الدین خوارزمشاه، شمس الدین کرت، امیر فخرالدین مسعود بن بهمن پادشاه کرمان، ملک تاج الدین معاصر ظهیرالدین سرخسی، اتابک سعد بن زنگی، قابوس وشمگیر، شاه شجاع، سلطان ابو یزید، سلطان ابو سعید، امیر شیخ اسحق انجو، سلطان اویس جلایر و احمد جلایر، صحیفه 2) در فرزندان تیمور گورکان: خلیل بهادر پسر جهانگیر، بایسنقر پسر شاهرخ، محمد بن بایسنقر، بابر پسر بایسنقر، حسین میرزا بایقرا، امیر همایون و جلال الدین اکبر شاه، صحیفه 3) در پادشاهان صفوی و عثمانی: شاه اسماعیل، شاه تهماسب، شاه عباس، سلطان یعقوب، شاه عباس دوم، سلطان سلیم بن بایزید بن محمد مراد بن غازی خواندگار بن ایلدرم بایزید بن اورخان بن ارغون بن عثمان، سلیمان پسر او، شاه عادل نواده گرگین میلاد و پادشاه والا اسماعیل دوم صفوی؛ فصل 2- در سرگذشت و شعرهای شاهزادگان در دو «صحیفه»: صحیفه 1) در شاهزادگان تیموری: اسکندر بن بابر شیخ، ابوبکر پسر جوکی بهادر پسر شاهرخ، عسکری میرزا پسر بابر، بدیع الزمان میرزا پسر بایقرا، شاه غریب میرزا پسر بایقرا، محسن میرزا پسر بایقرا، محمد مؤمن پسر بدیع الزمان میرزا؛ صحیفه 2) در شاهزادگان صفوی و شاهزادگان معاصر آنها: سام میرزا پسر شاه اسماعیل، بهرام میرزا پسر دیگر او، القاص میرزا پسر دیگر او، ابراهیم میرزا پسر بهرام میرزا، حسن میرزا پسر سلطان احمد، سلطان محمد میرزا، عبدالعزیز خان اوزبک، عبدالله خان اوزبک، رضا قلی میرزا پسر نادرشاه، احمد میرزای اصفهانی، ابوالفتح خان پسر محمد کریم خان زند، ابراهیم خان پسر همین زند؛ فصل 3- در فرمانروایان و بزرگان و قاضیان و درباریان دیگر در پنج «صحیفه»: صحیفه 1) در سرگذشت و شعرهای فرمانروایان: خاقان احمد خان، قاسم بیک ترکمان تهرانی حاکم تهران و قزوین و سپس مدرس ملاها بدستور شاه تهماسب که در بقعه شاه زاده حسین درس می‌گفته است، حسن خان شاملو حاکم هرات در زمان شاه عباس دوم و سلیمان صفوی، کارکیا خان بن کارکیا سلطان حسن، امیر نظام الدین احمد جغتایی سراینده لیلی و مجنون در گذشته 970، سید مبارک خان مدهوش، مرتضی قلی خان پسر حسن خان شاملو حاکم هرات که در شکسته استاد شفیعا و از دیوانیان بوده است، ملک کمال الدین محمد از خاصان ملک فخرالملک دیلمی و حاکم جبال از طرف او و امام قلی خان امیر بخارا، صحیفه 2) در بزرگان: امیر خسرو دهلوی، امیر یادگار بیک امیر زمان شاهرخ، میرزا شاه حسن پسر شاه بیک پسر امیر ذوالنون، معاصر بابر و امیر حسین جلایر، حسین قلی میرزای شاملو امیر آخور شاه عباس، جدیدی امیر زاده ترک و وزیر در گذشته 939، زین العابدین خان تکلوی سبزواری معاصر شاه اسماعیل، ملک خانی خلخالی معاصر شاه اسماعیل، مسیب خان پسر محمد خان شرف الدین اوغلی شاعر و موسیقی دان معاصر شاه تهماسب صفوی، مبارک خان حویزی والی بخارا در زمان شاه سلیمان، قابلان بیک قورچی صفوی، قاسم بیک افشار، مظهری امیر زاده کشمیر، صحیفه 3) در وزیران و دبیران: خالد بن محمد شریف وزیر محمود غزنوی، نصرالله بن عبدالحمید وزیر ملکشاه، ابو نصر کندری، ابو منصور رازی وزیر طغرل، خواجه رشید، خواجه اصفی وزیر پسر خواجه نعمة الله وزیر سلطان ابو سعید، صاحب دیوان شمس الدین محمد جوینی، خواجه عطا ملک جوینی، ابوالفتح علی بن محمد بن العمید وزیر رکن الدوله حسن بویه، خواجه طوسی، میرزا قاسم بیک نواده خواجه طوسی، امیر علی شیر نوایی، خواجه عبدالله مروارید، سلطان علی مشهدی نستعلیق نویس، میر علی مشهدی، ابو غالب فخرالملک وزیر بهاء الدوله دیلمی، خواجه جلال الدین محمد غوریانی وزیر خراسان در زمان شاه اسماعیل، خواجه عبدی شیرازی نسخ نویس، خواجه درویش محمد معاصر شاه اسماعیل، خواجه مرشد پسر خواجه میرک شیرازی صاحب توجیه دیوان شاه اسماعیل، میرزا سعید نواده خواجه قاسم مستوفی الممالک شاه اسماعیل صفوی و اوارجه نویس آذربایجان، خلیفه سلطان پسر رفیع الدین محمد صدر پسر میر شجاع الدین محمود، مولانا میرزا شاه حسین ساقی داروغه اصفهان و وزیر شاه اسماعیل صفوی، خواجه جلال الدین محمد تبریزی وزیر همین شاه، خواجه بهاء الدین محمد صاحب دیوان، خواجه محمد رضای اورخواجه از درباریان شاه عباس، میرزا عنایت الله نواده خواجه نعمت الله مالمیری از درباریان شاه عباس، میرزا ابوطالب وزیر شاه عباس، مجدالملک یزدی پسر صفی الملک ابوالمکارم، سلیمان خان بن شاهقلی میرزا ابن عبدالله شاملوی وزی، میرزا حاتم بیک اردوبادی، میرزا قوام الدین سیاق و آداب نویس مستوفی شاه عباس، تقی میرزا تقی الدین محمد نواده میرزا عنایت الله، میرزا محمد کرمانی معاصر شاه عباس، میرزا لطف الله شیرازی وزیر حمزه میرزا و شاه عباس، میرزا محمد وحید قزوینی وزیر میرزا محمد تقی اصفهانی، شاه سلیمان، میرزا یوسف ضیا وزیر گیلان و مازندران و کاتب دفتر خانه صفوی، امیر عزیز الله ابهری قزوینی وزیر قاضی جهان، جمال الدین جواد اصفهانی دبیر و وزیر موصل، میرزا مهدی خان استرآبادی منشی نادرشاه، صحیفه 4) در قاضیان: خواجه ربیع فارسی مدرس شیراز در زمان آل مظفر، شیخ ادریس حویزی شیرازی معاصر محمد مظفر، مولانا عبدالحسین خوزستانی معاصر شاه شجاع، میر معزالدین صدر اصفهانی صدر امیر تیمور، قاضی شمس الدین طبسی هروی، خواجه نعیم فارسی معاصر سلطان ابراهیم، مولانا ولی تربتی معاصر امیران شاه گورگان، میر یوسف حقلی رازی پسر میر عزالدین یوسف معاصر شاه اسماعیل، قاضی سنجانی سراینده مخزن الابصار، میر تقی الدین محمد صدر سلطان حسین بایقرا در هرات در گذشته در قدس در 944، خواجه طاهر کرمانی هروی ندیم سلطان حسین میرزا، شهاب الدین بیلقانی تبریزی معاصر سلطان یعقوب سلطان و درگذشته 986، امیر سلطان ابراهیم صدر سلطان حسین میرزا، قاضی نجم یعقوب پسر عموی قاضی عیسی، قاضی صفی الدین معاصر شاه اسماعیل، میر قوام الدین اصفهانی که در 931 شریک در صدارت شاه اسمعیل شده با امیر جمال الدین محمد استرآبادی، قاضی عطاء الله، قاضی شهاب الدین جونپوری، میرزا ابوالولی انجوی شیرازی قاضی عسکر شاه اسمعیل و صدر شاه عباس، قاضی شمس الدین معلم لاهیجانی صدر شاه اسماعیل، مولانا عبدالله شوشتری، فخرالدین دامغانی مدرس اصفهان و صدر شاه اسماعیل، میر عبدالباقی نواده نورالدین نعمت الله صدر شاه اسماعیل و درگذشته 907، میرزا برهان سیفی حسنی قزوینی از خویشاوندان قاضی جهان وزیر شاه اسماعیل، قاضی محمود انجوی شیرازی قاضی شیراز در زمان شاه عباس، قاضی عبدالرسول مروی، قاضی خان سیفی حسن قزوینی قاضی عسکر شاه عباس، قاضی نورالدین لاهیجانی معاصر شاه عباس، سید شرف الدین یزدی صدر شاه عباس، خواجه یحیی کفرانی اصفهانی معاصر شاه تهماسب، قاضی نظام الدین علی ساوجی قزوینی معلم سلمان یعقوب پسر سلطان حسین حسن بیک قزوینی معاصر شاه صفی، قاضی ناصرالدین نیشابوری معاصر شاه طهماسب، قاضی نظام الدین بخارایی شیرازی معاصر تهماسب صفوی، مولانا شریف اردبیلی معاصر شاه صفی، مولانا ابراهیم صدر تبریزی، میر شمس الدین محمد فهمی کرمانی صدر سلطان محمد صفوی، میر صدرالدین جوشقانی صدر شاه سلیمان، قاضی محمد رازی قاضی ری، میر شمس الدین محمد صدر حمزه میرزای صفوی، قاضی اسلام کاشی درگذشته نزدیک 911، قاضی شمس الدین محمد، قاضی یحیی نور بخشی لاهیجی، قاضی حسن استرآبادی متخلص به حزنی قاضی هرات و کشته عبیدالله خان اوزبک به جرم تشیع در 939، قاضی احمد لاهیجی، میرزا شرف جهان نواده سید سیف الدین معاصر اولجایتو و شاگرد غیاث الدین منصور شیرازی و مقرب خدمت شاه تهماسب صفوی، بوداق بیک پسر حصار بیک بهار لو امیر آخور شاه اسماعیل صفوی، ملک بهرام اردوبادی که در روزگار شاه اسماعیل بمصر گریخته و در زمان شاه عباس به آن شهر بازگشته و کلانتر آنجا شده بود و در صفر حج میان شاه و یثرب در هشتاد و اند سالگی درگذشته است، یوسف بیک ترکمان تبریزی که در زمان شاه ابواسحق به شیراز رفته و در سفر مکه و مدینه و قادسیه در گذشته است، نیز: حسن بیک ترک که شاه عباس او را «سگ لوند» خوانده بود، صادق بیک افشار خوشنویس نقاش و نویسنده کتابخانه سلطانی و مؤلف تذکره ای به ترکی، شیخ الاسلام حکام قلیچ خان بیک شاملو داروغه ری بفرمان شاه عباس، محمد بیک توپچی سرکار شاه عباس، یولقلی بیک شاملو ندیم علی قلی خان والی هرات در این شهر و خان خانان عبدالرحمن خان در هند و مناظر با شکیبی اصفهانی در خدمت همین خان و سراینده داستان محمود و ایاز، سید امیر همایون خراسانی مصاحب سلطان یعقوب در عراق، طهماسب قلی بیک متخلص به عهدی در جوانی و عرشی در پیری و ملازم شاه طهماسب صفوی، بیرام خان اویماق بهارلوی ترکمان که در روزگار همایون پادشاه از صفویان روی گردانده و بهند رفته و بمکه هم رفته و در طوس بخاک خفته است، علی قلی خان اردوبادی (در شمال ارس) و امیر آن شهر از طرف شاه طهماسب نزدیک بده سال، مرتضی قلی بیک از غلامان خاصه سرکار صفویان، میر کمال اسماعیل سید موسوی متولی نصیریه تبریز و محتسب ممالک محروسه، محمد قلی سلیم شاملوی تهرانی قزوینی و قلیچ قورچی پادشاه هند و سراینده داستان قضا و قدر، عتابی اویماق تکلوی رازی سراینده خمسه؛ فصل 4- درباره بزرگان ترک و دیگران که ملازمه هیچ پادشاهی بر نگزیدند در سه «صحیفه»: صحیفه 1) بزرگانی که حسب و نسب آنها دانسته شد: خان خانان عبدالرحیم خان پسر بیرام خان بهارلو، سلطان علی بیک، لطف علی بیک، محمد حسین بیک؛ صحیفه 2) ترکان: اسلمس خان جغتایی از امیران تیموری، قراخان خدابنده لو پسر فرهاد خان و معاصر شاهرخ، مهدی خان بهارلو امیر سرخس در زمان بابر، مولانا کرامی بغدادی که تکلو گوش او را بریده بود، خطایی جغتایی معاصر شاه طهماسب، دردی افشار، ساحری، مسعود ترک کاشانی، شوقی صادق بیک افشار دارای دیوان و تذکره ترکی در سرگذشت معاصران خود که نقاش و خطاط بوده و در کتابخانه پادشاهی همواره ملازم بوده است، طرزی افشار، امیر محمد صالح بخاری پسر امیر نور سعد و نواده امیر شاه ملک و شاگرد جامی و درگذشته 940، بیخودی روملوی فراهی، یاروبیک ذوالقدر که پدرش از جانب اتابکان فارس فرمانروای ابرقوه بوده است و او در طوس میزیسته است، یمین الدین طغرایی فریومدی، امیر محمود بن امیر یمین الدین فریومدی درگذشته 745، برهان الدین بیک جغتایی معاصر عمر شیخ پسر ابوسعید گورکان، مقصود بیک افشار معاصر میرانشاه پسر تیمور، شیخ حیدر استاجلوی بلخی که در زمان سلطان محمود میرزا در شیراز بوده است، شاه نوازخان روملوی تبریزی معاصر سلطان ابو سعید، داراب خان تکلوی تربتی که پدرش از طرف شاه تهماسب حاکم تربت بوده است، ابوطالب خان معاصر عبدالله خان اوزبک که امیر ماوراء النهر بوده و سپس بطوس آمده است، شاه نبذ (؟) خان کرانی معاصر حمزه میرزای صفوی، سردار بیک بدخشانی هروی اصفهانی معاصر همین حمزه میرزا، محمد رحیم بیک بیکدلی پسر امیر آخور باشی حمزه میرزا و شاگرد ملا عبدالحی گیلانی، ابوطالب خان افشار معاصر اسماعیل میرزای صفوی، شاه بوداق خان سمرقندی هروی مدرس طلاب مدرسه سمرقند و معاصر عبدالله خان اوزبک، قلی بیک استاجلو که در نیشابور میزیسته و در راه حج میان یثرب و شام درگذشت، عزیز خان اوزبک پسر محراب خان والی اندخود بلخ، رحیم سلطان افشار اصفهانی که پدرانش کشیک حرم پادشاهان صفوی بوده اند، حسن بیک، محمود بیک ترک تبریزی، جزوی ترک اصفهانی در گذشته 911، محمد امینی ترکمان کاشانی لاهیجانی درگذشته 965، وفایی شیرازی، ملا شانی اویماق تکلو که در ری و همدان میزیسته است، حسن بیک شکر اوغلی نواده شکر ترکمان و جهانشاه، میرزا قلی ترک طوسی، یوسف بیک ترک استاجلو، صحیفه 3) در بزرگان کرد: زمان سلطان کرد شاملو پسر شحنه سلطان ابوسعید در نیشابور که در شیراز میزیسته است، سدید اعور کرد کرماج معاصر اثیر اخسیکتی، شمیون خان لگزی داغستانی اصفهانی، جذبی پسر شاهقلی خان کرد بغدادی هندی، عمادالدین لر معاصر خواجه شمس الدین، مؤمن بیک بختیاری، امام قلی بیک چکنی، وجهی کردی عمادی اصفهانی؛ باب 2. شاعران قدیم در چهار «فصل» هر یک چند «صحیفه»: صحیفه 1) ابوالحسن رودکی، ابوالحسن شهید بلخی، شیخ ابوالغیاث معاصر رودکی و نصر بن احمد، دقیقی، ابن سینا، عماره مروزی، صحیفه 2) شاعران زمان غزنویان: عنصری، عسجدی، فرخی، فردوسی، منوچهری، اسدی طوسی، افضل الدین محمد کاشانی، رکن الدین قبایی شاگرد اثیر اومانی، ناصر خسرو، اثیر اومانی، عثمان مختاری، غضایری رازی، ابوالفرج سجزی شاگرد عنصری، مسعود سعد سلمان، سنائی، شهاب الدین غزنوی، سید حسن غزنوی، بندار رازی، صحیفه 3) شاعران زمان سلجوقیان: معزی، رشیدی، نظامی عروضی سمرقندی، انوری، جوهری زرگر، عبدالواسع جبلی، خیام، فخرالدین هروی معاصر سنجر، شمس الدین خاله، عمادی رازی، ادیب صابر، فرید کاتب، عمق بخاریی، قطران، ابوالمفاخر رازی، کمال الدین مسعود خجندی، صحیفه 4) شاعران زمان مظفریان و جلایریان: سید جلال بن سید عضد، طبیب طفیل شیروانی، عمادالدین خوافی، رضی الدین، نجیب الدین، لامعی گرگانی، عتیقی ترمذی، ابو عمر ابهری، صحیفه 5) شاعران زمان شیروان شاهیان و خوارزمشاهیان و صاعدیان: ابوالعلاء گنجه ای، خاقانی، فلکی شروانی، اثیرالدین اخسیکتی، فصیح گرگانی، مجیر بیلقانی، مولوی، جمال الدین عبدالرزاق، حکیم روحانی، سید ذوالفقار شاگرد سیف الدین اسفرنگی، رشید وطواط، سیفی نیشابوری، سیف الدین اسفرنگ، شاه نور بن محمد اشهر نیشابوری، صدرالدین نیشابوری، سراج الدین، رفیع الدین لبنانی، کمال اسماعیل، فریدالدین احول؛ فصل 2- شاعران زمان اتابکان فارس و آذربایجان و مغول و پادشاهان کرت و مظفریان تا آغاز کار تیمور در سه «صحیفه»: صحیفه 1) شاعران زمان اتابکان فارس و آذربایجان: نظامی گنجوی، ظهیر فاریابی، جلال الدین ورکانی، ضیاءالدین خجندی فارسی، سعدی، همام تبریزی، خواجه محمد همگر فارسی، امامی هروی، بدر جاجرمی، همای خلخالی، شرف الدین شقروه، میر رضی الدین علی، عبدالقادر نایینی، قاضی رکن الدین دعوید ارقمی، امام فخر رازی، ناصر بخاری، صحیفه 2) شاعران روزگار شاه ابو اسحق شیرازی و چنگیزیان: سوزنی، عبید زاکانی، ابن حسام خوافی، مظفر هروی، حسن متکلم، ادهم بیک، خواجه جمال منشی اصفهانی، رکن الدین صاین، سعید هروی، پور بهای جامی، عماد فقیه، حافظ شیرازی، خواجه رستم خوریانی، سلمان ساوجی، ظهیرالدین اصفهانی، شقیق بلخی، جنونی هروی، صاحب شریفی بلخی؛ فصل 3- شاعران زمان تیموریان تا سلطان حسین بایقرا (که در باب سیم گفته شد) در دو «صحیفه»: صحیفه 1) شاعران زمان تیموریان: عبدالملک سمرقندی، لطف الله نیشابوری، شیخ کجج تبریزی، سید نعمة الله کرمانی، شاه قاسم انوار، یحیی نیشابوری، امیر مختوم نیشابوری، بابا خاوری، یوسف امرودی، خواجه منصور طوسی، سید شرف الدین رضای سبزواری، حافظ حلوایی، مغربی خلخالی، علی دزد استرآبادی؛ صحیفه 2) شاعران زمان نواده تیمور: خواجه عصمت الله بخارایی، خیالی، اسحق اطعمه حلاج شیرازی، بساطی سمرقندی، جلال الدین آذری، سیف الدین واحدی نقاش اصفهانی، امیر شاهی، سراج الدین قمری، خواجه سلمان، طالب جاجرمی، فخر بناکتی، کاتبی، علی استرآبادی، برندق سمرقندی، بدر شروانی، شرف الدین علی یزدی، شهاب ترشیزی، کمال الدین غیاث شیرازی، بدخشی سمرقندی، دردی استرآبادی، طوسی، طوطی شیرازی، قنبری نیشابوری، طاهر بخاری، ولی قلندر، خواجه محمود پرسه نیشابوری، زین الدین صاعد، ابن نصوح؛ فصل 4- در عارفان و پارسایان و کسانی که در خدمت پادشاهان نیز بوده اند در دو «صحیفه» در هر یک از هیجده تن یاد شده است: صحیفه 1) حکیم نزاری قهستانی، عماد زوزنی، فرخاری بدخشانی، اوحدی مراغه ای، فخرالدین عراقی، پور حسن اسفراینی، میر حسینی سادات هروی، جلال الدین جعفر فراهانی، خواجه حسن دهلوی، خواجوی کرمانی، حسن کاشی، معینی جوینی، حسن سلیمی تونی، عارفی، فخرالدین اوحد مستوفی سبزواری، امین الدوله نزل آبادی، امیر قوامی رازی، ابوالحسن بسطامی، ابو حنیفه اسکافی شاهجهانی، نجم الدین رازی، صحیفه 2) درباره دوازده دانشمند فرزانه: عطار، درویش قاسمی تونی، سعدالدین ظهوری جوینی، زنده پیل احمد جامی، سیف الدین باخرزی، ابوسعید ابوالخیر، شهاب الدین سهروردی، رافعی قزوینی، ابو اسماعیل هروی، اشرفی سمرقندی، ابن حسام ثانی خوافی قهستانی، محمد بن حسام خوافی قهستانی، قاضی روح الله قزوینی، خلیفه اسدالله پسر خلیفه هدایت الله اصفهانی، امیر صفایی هزار جریبی مازندرانی اصفهانی، هلالی جغتایی استرآبادی هروی. این کتاب جز منتخب الاشعار میرزا کاظم مردان علی خان مشهدی (1144-1212) ساخته در 1161 و جز منتخب الاشعار ملا عبدالحکیم حکیم بک خان هوری کشمیری متخلص به حاکم پسر شادمان خان اوزبک زنده در 1161 و 1199 ساخته در 1181 است. [تذکره نویسی فارسی ص 810 و 815]