تذکره سعیدیه

● تذکره سعیدیه = جواهرنامه لنکران / تاریخ ایران / فارسی tazkere-ye sa‘īdīye = javāher-nāme-ye lankarān برادگاهی لنکرانی، سعید بن کاظم بیک، ق 13 قمری barādgāhī lankarānī, sa‘īd ebn-e kāzem beyk (- 19c) تاریخ تألیف: دهه سوم شوال 1286ق در تاریخ و جغرافیای لنکران، که در عصر مؤلف، دار الاماره بلاد طالش بوده است. این منطقه سابقاً جزو خاک ایران بود و امروز داخل خاک جمهوری آذربایجان است. در مقدمه کتاب آمده است: «اما بعد بر ضمایر مهر مآثر متتبعین فن تاریخ و سیر و متوجهان صفحات کتب اخبار و اثر اوضح و اظهر است که خطه پاک لنکران که الآن دارالاماره بلاد طالش است، هر چند در کتب مبسوطه این فن شریف باسمه و رسمه سمت تحریر و توصیف نیافته؛ چون مورخین صدق آیین اقلام خجسته ارقام را از ضبط و ثبت بدایع وقایع آن صحایف موفورة اللطایف معاف داشته و واردات احوال اشخاص خواص از مشایخ و اعاظم و افاضل و افاخم متقدماً و متأخراً که موصوف به شرف نفس و کرم ذات و معروف به عظم شأن و علو درجات از این سرزمین در گذشته اند، مبسوطاً مرقوم نداشته‌اند و این سبک را نه مختص این بلاد مرعی داشته‌اند، بلکه در سایر امصار نیز به این نمط سیر و سلوک فرموده‌اند و بسی بدایع را از قلم انداخته و متوجه نگشته‌اند. اما با وجود این از کتب لغات فرسیه و عربیه و از بعضی تواریخ ترکیه واضح و لایح است که این مرز و بوم از همین که ملک حی و قیوم به طرح ذوات کاینات و شرح طبقات نتایج احسن مصورات احسن مصورات ابوالبشر ... ملمع و ملون فرمود تا به این حال به سکنت گروه انبوه انام و برکت انفاس مقدسه مشایخ عظام و حسن سیر و سلوک سلطان ذوی العز و الاحتشام پیوسته معموره و آبادان بود، فتور و قصور از حوادث سنین و شهور راه به ارکان آن یافته باشد از هیچ روی صورت ظهور ندارد. القصه این بلاد میمنت آباد از جمله امکنه متبرکه متقدمه می‌باشد؛ چنان که صدق این مراتب از بطنون متون مطالب که سمت تحریر خواهد یافت، واضح و مبرهن است. ولیکن در این اوقات فرخنده مآب که مطابق سال 1286 هجری و موافق سنه 1869 مسیحی است، استماع می‌شود که جمله غرباء واردین به این بلاد از اهالی و ادانی و ساکنین امانی و رنانی (کذا) در اینجا این دیار را استقباح و استحقار و استهزاء می‌نمایند و بسی طعن در آب و هوایش به زبان می‌رانند و از هر جهت او را اسوه و اقبح امکنه می‌شمارند ... چه ایشان از محسنات باطنیه این دیار و برکات بی نهایت این ملک نزهت آثار اطلاع ندارد ... لذا این بنده بی‌مقدار سعید علی ابن مرحوم کاظم بیک به مفاد حدیث صحت آثار حب الوطن من الایمان لازم شمرده که دیگر از اوصاف ظاهری که محسوس عموم انظار است قلم در کشیده، چند کلمه از احوال مکنونه این دیار که مشاهد و هویدای ابصار نیست، به تصویر قلم صدق شیم ارتسام دهد و از انفاس مقدسه ای که از این رهگذر گذار و از خاک پاک این ملک بستر آسایش اختیار فرموده اند، شرح و بیان سازد و هم از مردم صاحبان هنر چندی را به قدر وسع ورقه به حیز احتساس و اختصاص در آورد تا بر مطالعه کنندگان اوراق ظاهر و ثابت گردد که این خطه خطیره مستلزم مدح است، نه مستوجب ذم و قدح. در شش «مطلب» و یک «خاتمه»: 1. لنکران چه کلمه ای است؛ 2. تالش و وجه تسمیه؛ 3. حدود طالش؛ 4. دفع تحقیر و تقبیح مکان و آب و هوا؛ 5. انفاس مقدسه آنجا و کرامات آنها؛ 6. صادرات احوال صاحبان هنر. خاتمه در این که در لوته بر آستارا دو باب روضه قدیمه هست: یکی از سید جمال الدین استاد شیخ زاهد گیلانی، دوم مقبره (دختر) اسپهبد شاه است با سنگ تراشیده 811 در مطلب پنجم آن سرگذشت پزشکان و ستاره شناسان و پیران و دانشمندانی آمده است. در فصل پنجم آن سرگذشت این دانشمندان آمده است: شیخ محیی الدین عبدالقادر گیلانی، جمال الدین استاد شیخ زاهد، خواجه تاج الدین علیشاه وزیر خدابنده، خواجه محمود خواجه جهانی گیلانی، امیر نجم الدین مسعود رشتی معاصر شاه اسماعیل و مربی میرزا علی کیا والی گیلان، بابا فغانی گیلانی شاعر، خان احمد خان، شیخ زاده لاهیجی، یحیی خان بن مولانا احمد صدر گیلان و طبیب زمان شاه اسماعیل، قاضی شمس الدین معلم شاه اسماعیل و صدرشاه طهماسب، نظام الدین احمد منجم، حکیم نعمة الله طبیب، پیله فقیه صدر گیلان، صدرالشریعه پسر پیله فقیه و طبیب، حکیم لطف الله گیلانی حکیم و منطقی، محمود آقای حکیم، حکیم الملک شمس الدین، حکیم علی گیلانی، حکیم علاء الدین طبیب، مولانا عبدالوحید، نورالدین محمد پسر عبدالرزاق صدر گیلان، مسیح الدین حکیم ابوالفتح، نورالدین، حکیم همام، حیاتی شاعر، آخوند ملا نظر علی گیلانی، میرزا طاهرین میرزا مهدی طالش، آقا سید عزیزالله طالش میر فراهانی، آقای مجتهد محمد صادق طالش، صدرالشریعه شیخ محمد باقر لنکرانی، آخوند ملا عبدالصمد، آخوند ملا حیدر، ملا احمد آخوند زاده، آخوند ملا عبدالعزیز طالش. آغاز: طغرای اخبار این اوراق به زیور سپاس خداوندی ... آرایش نگارش برین نظم و سیاق می پذیرد ... اما بعد بر ضمایر مآثر متتبعین فن تاریخ و سیر ... اضح که خطه پاک لنکران که الآن دار الاماره بلاد طالش است انجام: و داخل محال دریغ گشته و مدتی در این دیار توقف نمودند. [فهرستواره منزوی 923/2]