تذکرة الاحوال

● تذکرة الاحوال = تاریخ حزین = سوانح عمری / تراجم / فارسی tazkerat-ol ahvāl = tārīx-e hazīn = savāneh-e ‘omrī حزین، محمد علی بن ابی طالب، 1103-1180 قمری hazīn, mohammad ‘alī ebn-e abī-tāleb (1692-1767) تاریخ تألیف: 1154ق سرگذشت خودنوشت حزین لاهیجی است از تولد در 1103ق تا سال نگارش 1154ق. بیشتر درباره زندگی او در ایران و تحولات ایران در آن روزگار است که از این رهگذر بسیار ارزشمند است و خود بدان نامی نداده است، لذا در منابع، فهرست‌نامه‌ها، نسخه‌های خطی و چاپی، نام کتاب به عناوین مختلف درج شده است، همچون: تذکرة الاحوال، تاریخ حزین، سوانح عمری، تذکره محمد علی حزین، حالات شیخ علی حزین، سفرنامه حزین، سفینه حزین و ... مؤلف ابتدا از اجداد و پدر خویش سخن گفته و به تاریخ ولادتش اشاره کرده و پس از آن توصیفی از دارالسلطنه اصفهان ارائه داده و شمه‌ای از محاسن آن دیار را برشمرده و سپس سفرش به گیلان را متذکر شده و شمه‌ای از احوال آن سامان را بیان کرده است. پس از آن افاضل اساتید ساکن در اصفهان و شیراز را معرفی نموده است. مؤلف گزارشی از سفرهایش به مناطق و شهرهای مختلف ایران همچون گیلان، شیراز، یزد، جهرم، خرم آباد، همدان و بندرعباس را ارائه کرده است. به علاوه، از سفرش به دیار هند نیز یاد کرده است. گزارش‌های تاریخی مهمی درباره اواخر سلطنت صفویه، حمله افاغنه به اصفهان و سلطنت نادرشاه، در این تذکره دیده می‌شود. منزوی دو ترجمه انگلیسی از تذکرة الاحوال را در فهرستواره کتاب‌های فارسی، نشان داده است. (حافظیان) آغاز: بسمله. نحمده و نسأله التقی و نعتصم بعروة الوثقی و نصلی علی سیدنا المصطفی و آله اعلام الهدی. یارای زبان کو که ثنای تو کنیم ×× توصیف کمال کبریای تو کنیم / چیزی به بساط ما تهی دستان نیست ×× جانی که تو داده ای فدای تو کنیم. چون انسان را بهین ثمره و گزین سرمایه در کارگاه آفرینش تحصیل عبرت است و از این است که گروهی از دانشمندان و قدر وقت شناسان بتدوین کتب تواریخ و تحریر احوال هر بد و نیک پرداخته، برخی از روزگار خود را در آن کار بپایان برده‌اند. انجام: مجملاً از حین ورود به شاهجان آباد تا حال تحریر که آخر سال اربع و خمسین و مائة بعد الألف است، سه سال و کسری گذشته که در این بلده اوقات بسر رفته ... و چون نه در آمدن اختیاری بود و نه در رفتن چندی بخونین جگری ساختم. برخیز حزین از سر دنیا بر خیز ×× زین کهنه دمن تو ای مسیحا بر خیز / تنها تو در این انجمنی بیگانه ×× برخیز از این میانه تنها بر خیز. نسأل الغفران و أن یبدل بالفرج الأحزان، انه جواد کریم. چاپ: بیش از ده بار ازجمله لندن 1831 م 289 ص؛ اصفهان انتشارات تأیید 1332 ش 140 ص؛ بمبئی، سنگی، 1323ق.، رقعی، 140ص؛ دهلی، سنگی، 1319، وزیری کوچک، 84+4صص [فهرست تذکره‌های فارسی ص 349؛ الذریعه 229/3؛ مشترک پاکستان 1125/8؛ فهرستواره منزوی 923/2 و 1865/3-1866؛ کتابشناسی حزین لاهیجی، ص 39-41، 72؛ دنا 1056/2؛ مشار فارسی ج 3، صص 3077-3078]