تدارك السموم

● تدارك السموم / طب / فارسی tadārok-os somūm غیاث الدین طبیب، ق 12 قمری qīyās-od-dīn tabīb (- 18c) اهدا به: ابوالغازی سلطان حسین بهادر خان در دو «قسم»: قسم اول در زهرهای خوردنی در سه «مقاله»: 1) زهرهای کانی، 2) زهرهای روبنده، 3) زهرهای حیوانی؛ قسم دوم در ذکر گزندها و تدارک گزندشان در دو «مقاله»: 1) ذکر حشرات، 2) ذکر آنچه بدندان گزرد از غیر حشرات. دور نیست این کتاب ترجمه کتاب سموم منکه هندی باشد. کتاب سموم شاناق (چاناکیا) هندی را منکه به فارسی ترجمه کرده و عباس بن سعید جوهری در عصر هارون عباسی به عربی برگردانده است. به تصریح ابن ابی اصیبعه دارای 5 مقالت است در زهرها و ظاهراً غیاث الدین کرمانی آن را به فارسی برگردانده است. (درباره کتاب السموم شاناق هندی و ترجمه‌های فارسی و عربی آن رجوع شود به فهرست ابن ندیم، طبقات الاطباء ابن ابی اصیبعه، 2: 307- 38 و مقدمه ممتع قراضه طبیعیات به قلم آقای دکتر صدیقی و مجله معهد المخطوطات العربیه 5: 309) در ضمن کتب مرحوم ملک الشعراء بهار، که به کتابخانه مجلس منتقل شده، در ضمن یک دفتر، رساله‌ای است در حساب نوشته ابوالاسحاق غیاث الدین کرمانی از منشیان و محاسبان روزگار شاه طهماسب صفوی هست که آن را به نام خواجه عبدالقادر کرمانی فرزند خواجه عبدالرشید (عالم آرای عباسی ص 167) کرده است و قصیده‌ای درباره شاه طهماسب و خواجه مزبور سروده است. اما مشخص نیست که آن غیاث الدین همین غیاث الدین مؤلف کتاب حاضر باشد که گفته شده معاصر شاه سلطان حسین بوده است. آغاز: بسم الله الرحمن الرحیم ×× نیست جز این اسم فسون سمیم / خلق جهانرا بطریق عموم ×× یافته زین اسم تدارک سموم / احمده حمدا فی کل حال ×× صل علی افضل خلقه و آل. بدان که بدن انسان که ترکیبش از اعضاء وارواح است همیشه بواسطه ریاضات که عبارت از حرکات اعضا است و بسبب اعراض که کنایت از حرکات ارواح است در تحلیل و کاهش است و نیز محللات خارجیه چون هوا و غذا ممد این معنیست. اما بعد این رساله‌ایست در معالجه زهرها و ادویه گزندها این رساله را مشتمل بر دو قسم ساختم و در اول هر قسمی قاعده چند کلی آوردم که ناچار هر که خواهد که در آن قسم شروع کند آن قاعده‌ها را باید دانست و در خاتمه رساله از گریزاندن گزنده‌ها سخن رانده خواهد شد تا از ین باب هیچ چیز نامعلوم نماند و بدانکه در این رساله که بتدارک سموم موسوم است سمومی را آورده‌ام که معروف و مشهور است و در اکثر مواضع موجود، نه آنرا که متروک و مهجور است و از میان مفقود ... انجام: پیه بز یا روغن گاو بر آتش افکنند و یا آب انکوزه در خانه پاشند کژدم بگریزد اگر کسی فندق بخود دارد کژدمش نگزد و از دود درخت انار جمیع حشرات گریزانند گفته‌اند که کرباسه از زعفران بگریزد و زنبور از نجاست و گوگرد بلکه از مطلق دود بگریزد و چون زبان را بدندان گیرند زنبوران نگزند زنبور زرد نتواند گزید یکی از ظرفا روزی به بنده نوشته بود که میگفتی که زبان چون زیر دندان گیرند زنبور نگزد گویا سهو لسان بوده زیرا که چنین کردم و زنبور سرخ بر دست نشاندم گزید حالا علاج چیست بنده نوشتم که ان قاعده در شان زنبور زردست اما زنبور سرخ را جگر زیر دندان باید گرفت. [نسخه‌های منزوی 493؛ دنا 1041/2 (4 نسخه)؛ فهرستواره منزوی 3353/5]