تحقیقات در بیان احوال موجودات

● تحقیقات در بیان احوال موجودات / فلسفه / فارسی tahqīqāt dar bayān-e ahvāl-e mowjūdāt ملا شمسا، شمس الدین محمد، 1016-1098؟ قمری mollā šamsā, šams-od-dīn mohammad (1608-1687) در فلسفه مشاء. کتاب دارای دو بخش است (بدون اینکه مؤلف خود به تقسیم کتاب به این دو بخش اشارت کند): بخش 1. در تحقیقات احوال مفهوم وجود و مفهوم عدم و تحقیقات دیگر در مسائل متعلق به مفهوم وجود و عدم. در این بخش در اثبات وجود و حدوث دهری (بدون یاد از میرداماد) و نفس معاد، وجود ذهنی و جواهر و اعراض و تحقق مهية و انتزاعية وجود و اثبات هیولی بر مسلک مشائیان به تفصیل سخن گفته و نیز اثبات اینکه اثبات هیولی با شرع مخالف نیست؛ بخش 2. شطر ربوبی: در برهان بر اثبات واجب الوجود بالذات. نخست براهین قوم و سپس براهین خود شمسا، سپس اثبات توحید واجب الوجود، احدیث صفات کمالیه، صفات خاصه (خواص) و برخی دیگر از مسائل متناسب این فهرست را شمسا خود در آغاز بخش دوم یاد کرده اما در نسخه‌های شناخته شده از این کتاب، تنها براهین بر اثبات واجب است و از بخش دوم بیش از این وجود ندارد. شمسا بخش دوم را «مقصد اقصی و مطلب اعلی» از کتاب خویش خوانده و در آغاز آن درباره موضوعات علوم و خاصه و موضوعات علوم و خاصه موضوع فلسفه به تفصیل و با توضیحات سودمند سخن گفته است. در این کتاب وی پیرو مسلک مشائیان است و همه جا به توضیح مقاصد ابن‌سینا در شفا پرداخته و از تعلیقات خود بر شفا نیز یاد کرده است. خود او در این باره گوید: «و جمیع ما ذکرنا من التحقیقات هو ما قصده الحكماء المشأون المحققون و لمثل ذلك فلیعمل العاملون و لیتنافس المتنافسون و تلک التحقیقات مما استنبطتها من كلام الاکابر منهم بنور فطرتی» (عبدالحسین حائری) آغاز: بسمله و التوفيق من الله العلیم الحکیم سپاس تقدس اساس و ستایش بیرون از قرینه و قیاس مهیمنی را سزد که ایجاد عالم کرد لا من شیء و لامن لاشیء ... چنین گوید ... محمد مشهور بشمسا گیلانی. انجام: مسلک حکما در اثبات واجب الوجود بالذات مسلک لم است و مسلک متکلمین مسلک این یبین تفاوت ره از کجا است تا بکجا [الذریعه 105/1 و 485/3؛ نسخه‌های منزوی 754؛ دنا 1019/2 (7 نسخه)؛ فهرستواره منزوی 98/6]