تحفة الملوک

● تحفة الملوک / اخلاق / فارسی tohfat-ol molūk غزالی، محمد بن محمد، 450-505 قمری qazzālī, mohammad ebn-e mohammad (1059-1112) مؤلف در مقدمه می‌گوید: «چون همت عالی سلطان اسلام ـ خلد الله ملکه ـ از دل روشن و صفای گوهر جنان اقتضا کرد که در خواهد تا داعی کتابی کند در مقاصد مسلمانی، در بیان اعتقاد و اختلاف علما و حقیقت عبادات و شرح بعضی از قصص انبیا و طرفی از هر چه به کار آید، چون عدل و خلق نیکو و آنچه بدین ماند با آن دل روشن و ذهن صافی را آینه بود و به مطالعه آن صفا گوهر و نور بصیرت زیادت شود، خدای را تعالی شکر گزاردیم که خلق را از نهایت رحمت چنین سلطانی و پادشاهی پاک دین نیکوسیرت ارزانی داشت و از ادعیه کریم او را اجابت کردم و از خدای معاونت خواستم و کتاب را تحفة الملوک نام نهادم». این کتاب مشتمل است بر یازده «باب»: 1. اعتقاد و علامت‌های آن؛ 2. اختلاف علما؛ 3. عدل و شرایط آن؛ 4. طهارت و آدابش؛ 5. نماز و اسرارش؛ 6. روزه و شرایط درستی آن؛ 7. زکات و اسبابش؛ 8. حج و شرایطش؛ 9. صید و حلالش بر مذهب امام ابوحنیفه؛ 10. بیان طرفی از قصص انبیا (ع) و چیزی از حکایت مشایخ؛ 11. حث بر جهاد. چنانکه گذشت مؤلف در متن کتاب، به نام آن تصریح کرده و در صفحه عنوان نسخه حاضر، نام کتاب و مؤلف چنین ثبت شده است: «کتاب تحفة الملوک من تصنیف الشیخ الامام الأجل السيد عدة للدين حجة الاسلام سيد الفريقين أبي حامد محمد بن محمد بن محمد الغزالی قدس الله روحه و رضی عنه برحمتک یا أرحم الراحمين». اثر معروف غزالی در اخلاق پادشاهان به زبان فارسی، کتاب «نصیحة الملوک» است که بارها به چاپ رسیده و نسخه‌های خطی آن فراوان است و در برخی از فهارس نسخ خطی، از آن به عنوان «تحفة الملوک» یاد شده است. اما نسخه حاضر با «نصیحة الملوک» مذکور تفاوت‌های بسیاری دارد، گر چه منزوی می‌گوید که نسخه‌های نصیحة الملوک با هم متفاوتند. از طرفی مرحوم دانش پژوه «تحفة الملوک» و «نصیحة الملوک» را، دو اثر مجزا از غزالی می‌داند. وی که متن «تحفة الملوک» را چاپ کرده، آن را از نوشته‌های اصیل غزالی می‌داند. در واقع سبک نوشته و شیوه بیان مطلب، درست به همان سبک و سیاق است که از غزالی می‌شناسیم. یک نشانه تاریخی در دست است که اهمیت خاص دارد و زمان تألیف کتاب را تصریحاً در روزگاری قرار می‌دهد که بیت المقدس در دست صلیبیان بوده است. در این رساله که به درخواست «سلطان اسلام» در یازده باب کوتاه نوشته شده، بابی به جهاد اختصاص یافته است. در حالی که غزالی در احیاء علوم الدین و کیمیای سعادت به موضوع جهاد نپرداخته است، به علاوه باب مربوط به صید و شکار نیز تازه است، ولی باب‌های مربوط به تکالیف دینی، چکیده‌های کوچکی هستند که محتوایشان در احیاء علوم الدین به تفصیل بیان شده اند. تنها نسخه شناخته شده از این کتاب، در کتابخانه ایاصوفیه، در استانبول ترکیه، به شماره «2910» نگهداری می‌شود. در این نسخه که به سال 700 ق کتابت شده، به دنبال نصیحة الملوک غزالی، در برگ‌های 318 ر تا 365 ر، تحفة الملوک تحریر شده است. به گفته دانش پژوه، بوئیژ و بدوی که فهرست آثار غزالی را نوشته‌اند، این رساله را نشناختند و همان نصیحة الملوک پنداشتند و نخستین بار مجتبی مینوی در مجله دانشکده ادبیات (سال هشتم، شماره سوم، ص 10، سال 1340) ضمن معرفی مجموعه شماره «2910» کتابخانه ایاصوفیه، این کتاب را شناسانده است و به استناد آن، در غزالی نامه همایی (ص 249) از این رساله یاد شده است. بدیع الزمان فروزانفر نیز در «شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری» (ص 329-335) به تفصیل درباره تحفة الملوک غزالی بحث نموده و گفته است: این کتاب تنها مأخذی است که داستان شیخ صنعان را چنان که عطار در منطق الطیر آورده، دارد و قبل از عطار هم بوده است. (حافظیان) چاپ: به اهتمام محمد تقی دانش پژوه، مجله دانشکده ادبیات مشهد، 1344، 1: 246-300.